Ceza Hukukunda Önödeme Şartları ve Hukuki Sonuçları

Ceza Hukukunda Önödeme Kurumu ve Kapsamı

Önödeme, uzlaşma kapsamındaki suçlar hariç tutulmak üzere, yaptırımı yalnızca adlî para cezasını gerektiren ya da kanun maddesinde öngörülen hapis cezasının yukarı sınırı altı ayı aşmayan suçlarda uygulanan bir ceza hukuku kurumudur. Suçla ilgili kanun maddesinde hapis cezasının yukarı sınırı altı ayı aşmamak kaydıyla, hapis veya adlî para cezasından birinin seçimlik olarak düzenlendiği hallerde, ödenmesi gereken miktar adlî para cezası esas alınarak saptanır.

Önödeme Kapsamında Yer Alan Özel Suçlar

Kanun koyucu, genel ceza üst sınırının yanı sıra belirli suç tiplerini de açıkça önödeme usulüne tabi kılmıştır. Türk Ceza Kanunu m. 125'te tanımlanan hakaret suçu, kamu görevlisine karşı görevinden dolayı hakaret suçunu içeren üçüncü fıkranın (a) bendi hariç bırakılarak önödeme kapsamına alınmıştır. Ayrıca yardım veya bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmemesi (m. 98/1), genel güvenliğin taksirle tehlikeye sokulması (m. 171), çevrenin taksirle kirletilmesi (m. 182/1), özel işaret ve kıyafetleri usulsüz kullanma (m. 264/1) ile suçu bildirmeme (m. 278/1-2) fiilleri de bu usulden yararlanır.

Türk Ceza Kanunu haricindeki özel kanunlarda yer alan kimi suçlar bakımından da önödeme geçerlidir. 6831 sayılı Orman Kanununun 108. maddesinin birinci fıkrası, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununun 74. maddesinin ikinci fıkrasının birinci cümlesi ile 5253 sayılı Dernekler Kanununun 32. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendinde gösterilen eylemler önödeme kapsamı içerisinde düzenlenmiştir.

Önödeme Miktarının Hesaplanması

Ödenecek meblağ saptanırken suçun yaptırımı olarak belirlenen ceza türü esas alınır. Suç karşılığı adlî para cezası maktu nitelikte ise bu miktar, maktu değilse kanunda yer alan aşağı sınır dikkate alınır. Türk Ceza Kanunu m. 52/1 uyarınca adlî para cezası aksi belirtilmeyen durumlarda beş günden az olamaz. Yaptırımı hapis cezası olan hallerde, hapis cezasının aşağı sınırının karşılığı olarak her gün için yüz Türk Lirası üzerinden miktar hesaplanır; Türk Ceza Kanunu m. 49/1 gereğince süreli hapis cezasının kanuni alt sınırı aksine kural bulunmadıkça bir aydır. Hapis cezası ile adlî para cezasının birlikte düzenlendiği fiillerde ise hapis cezası için belirlenen tutara adlî para cezasının alt sınırı eklenir.

Ödeme Süresi, Taksitlendirme ve Artırım Şartları

Hesaplanan önödeme miktarının, soruşturma giderleriyle birlikte Cumhuriyet savcılığınca yapılan tebliğden itibaren on gün içerisinde ödenmesi gerekir; bu süre içinde ödeme yapıldığı takdirde şüpheli hakkında kamu davası açılmaz. Failin on gün içinde talep etmesi koşuluyla bu miktarın birer ay ara ile üç eşit taksit hâlinde ödenmesine Cumhuriyet savcısı tarafından karar verilir. Taksitlerin süresinde ödenmemesi hâlinde önödeme hükümsüz kalır ve soruşturmaya devam edilir.

Taksirli suçlar hariç olmak üzere, önödeme yoluyla kovuşturmaya yer olmadığına ya da kamu davasının düşmesine karar verilmesinden itibaren beş yıl içinde yeniden önödemeye tabi bir suç işleyen kişiye önerilecek miktar yarı oranında artırılarak tatbik edilir.

Soruşturma ve Kovuşturma Evrelerinde Önödeme Usulü

Soruşturma dosyasından önödemeye tabi olduğu açıkça anlaşılan işlerde, bu usul uygulanmaksızın düzenlenen iddianamenin mahkemece Cumhuriyet Başsavcılığına iadesine Ceza Muhakemesi Kanunu m. 174/1-c gereğince karar verilir. Mahkemeye sunulan iddianame on beş gün içinde incelenir; bu süre içinde iade edilmeyen iddianame kabul edilmiş sayılır. Suçun hukukî nitelendirilmesi sebebiyle iddianame iade edilemez. İade kararına karşı Cumhuriyet savcısı itiraz edebilir. İddianamenin iadesi üzerine Cumhuriyet savcısı, kararda gösterilen eksiklikleri tamamlayıp hatalı noktaları düzelttikten sonra kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilmesini gerektiren bir durum yoksa yeniden iddianame düzenleyerek dosyayı mahkemeye gönderir; ilk kararda belirtilmeyen sebeplere dayanılarak iddianame yeniden iade edilemez. Önödeme usulü işletilmeden düzenlenen iddianamenin kabul edilmiş sayılması halinde ise önödeme işlemleri mahkemece yerine getirilir.

Özel kanun hükümleri dolayısıyla işin doğrudan mahkemeye taşınması halinde de hâkimin bildirimi üzerine belirlenen para yargılama giderleriyle ödendiğinde kamu davası düşer. Aynı şekilde, Cumhuriyet savcılığınca önödeme işlemi yapılmaksızın davanın açılması ya da kovuşturma evresinde dava konusu eylemin nitelik değiştirerek önödeme kapsamındaki bir suça dönüşmesi halinde de mahkeme tarafından önödeme hükümleri işletilir ve ödemenin gerçekleşmesiyle kamu davası düşürülür.

Bildirim Kuralları ve İtiraz Usulü

Önödeme önerisine veya emrine itiraz edilmesi mümkün değildir. Önödeme süresinde yerine getirilmediği veya reddedildiği takdirde soruşturma ya da kovuşturmaya kaldığı yerden devam edilir.

Soruşturma aşamasında sanığa yapılan önödeme ihtarını içeren tebligatın usulüne uygun yapılmasına rağmen ödeme gerçekleşmemişse, kovuşturmada ikinci bir önödeme önerisi yapılarak düşme kararı verilemez ve yargılamaya devam edilir. Buna karşılık, soruşturma aşamasında yapılan önödeme ihtarının usulüne uygun olmadığının anlaşılması durumunda kovuşturma aşamasında mahkeme tekrar önödeme ihtarı yapabilir. Müştekilerin her birine karşı işlenen bağımsız suçlarda ise tek bir teklif düzenlenmesi usule aykırı olup, her bir müştekiye yönelik eylem için ayrı önödeme teklifi yapılması ve ilgili miktar ödendiğinde kamu davasının o eylem yönünden düşeceğinin ihtar edilmesi aranır.

Önödemenin Hukuki Sonuçları ve Kayıt Düzeni

Önödeme yükümlülüğünün yerine getirilmesi suretiyle kamu davasının açılmaması veya ortadan kaldırılması kararları; mağdurun kişisel hakkını talep etmesini, suç konusu malın geri alınmasını ve müsadereye ilişkin yasal kuralların uygulanmasını etkilemez. Türk Ceza Kanunu m. 75/6 kapsamındaki suçların beş yıl içinde tekrar işlenmesi hâlinde fail hakkında aynı suçtan dolayı önödeme hükümleri uygulanmaz.

Ödemede bulunulması üzerine verilen kovuşturmaya yer olmadığına dair kararlar ile düşme kararları, bunlara mahsus bir sisteme kaydedilir. Bu kayıtlar, ancak bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından istenmesi hâlinde, Türk Ceza Kanunu m. 75'te belirtilen amaç için kullanılabilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy