Ceza Hukukunda Önödeme: Kapsam, Şartlar ve Sonuçlar

Önödeme, Türk Ceza Kanunu'nun 75. maddesinde düzenlenen ve uzlaşma kapsamındaki suçlar dışında kalan belirli suçlarda ödemeye bağlı olarak kamu davası açılmamasını veya davanın düşmesini sağlayan bir ceza hukuku kurumudur. Kapsam, yalnız adli para cezasını gerektiren suçlar ile kanun maddesinde öngörülen hapis cezasının üst sınırı altı ayı aşmayan suçları içerir. Ödeme üzerine kamu davasının açılmaması veya ortadan kaldırılması; kişisel hakkın istenmesini, malın geri alınmasını ve müsadereye ilişkin hükümleri etkilemez.

Temel kapsam ve uzlaşmayla ilişkisi

Türk Ceza Kanunu'nun 75. maddesinin birinci fıkrası, önödeme yönünden uzlaşma kapsamındaki suçları dışarıda bırakır. Bu ayrımın ötesinde kapsam, yalnız adli para cezasını gerektiren suçlar ile ilgili kanun maddesindeki hapis cezasının üst sınırı altı ayı aşmayan suçları içermektedir.

Önödeme miktarının belirlenmesi

TCK m. 75/1, ödenecek miktarın nasıl saptanacağını üç ayrı duruma göre düzenler. Suça ilişkin kanun maddesindeki adli para cezası maktu ise bu miktar esas alınır; maktu değilse alt sınır esas alınır. Hapis cezası öngörülmüşse alt sınırın karşılığı olarak her gün için yüz Türk Lirası üzerinden hesaplanan tutar dikkate alınır. Hapis cezası ile adli para cezası birlikte öngörülmüşse hapis için hesaplanan tutar ile adli para cezasının alt sınırı toplanarak belirlenir. Bu tutara soruşturma giderleri de eklenerek tebligat yapılır.

Taksit talep şartı

Taksit kendiliğinden uygulanmaz. Failin on gün içinde talep etmesi koşuluyla Cumhuriyet savcısı, belirlenecek miktarın birer ay arayla üç eşit taksit hâlinde ödenmesine karar verebilir. Taksitlerden biri süresinde ödenmezse önödeme hükümsüz kalır ve soruşturmaya devam edilir.

Beş yıl içindeki yeni suçta artırım

Taksirli suçlar hariç olmak üzere, önödemeye bağlı kovuşturmaya yer olmadığı veya kamu davasının düşmesi kararının verildiği tarihten itibaren beş yıl içinde önödemeye tabi bir suç işlenirse teklif edilecek miktar yarı oranında artırılır. Bu artırım, aşağıda ayrıca açıklanan altıncı fıkradaki aynı suçun beş yıl içinde tekrarlanması hâlinde önödemenin hiç uygulanmaması sonucundan farklı bir düzenlemedir.

Davanın doğrudan mahkemede görülmesi

Özel kanun hükmü nedeniyle iş doğrudan mahkemeye intikal ederse hâkim faile bildirimde bulunur. Fail, birinci fıkraya göre saptanan miktarı yargılama giderleriyle birlikte öderse kamu davası düşer. Cumhuriyet savcılığı madde kapsamındaki bir suç için önödeme işlemi yapmadan dava açarsa veya dava konusu fiilin niteliği değişerek madde kapsamına girerse yine aynı hüküm uygulanır.

Yalnız bir ceza türünün öngörüldüğü hâl

İlgili kanun maddesinde üst sınırı altı ayı aşmayan hapis cezası ile adli para cezasından yalnız birinin uygulanabildiği hâllerde ödenecek miktar, önceki fıkralara göre adli para cezası esas alınarak belirlenir. Bu düzenleme, hapis cezası ile adli para cezasının birlikte öngörüldüğü hâlden ayrıdır.

Altıncı fıkrada ayrıca sayılan suçlar

Türk Ceza Kanunu'nun 75. maddesinin altıncı fıkrası, önödeme hükümlerinin ayrıca uygulanacağı suçları tek tek sayar. Bu liste; yardım veya bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmemesine ilişkin 98. maddenin birinci fıkrasını, hakaret suçunu düzenleyen 125. maddenin üçüncü fıkranın (a) bendi hariç kalan kısımlarını, genel güvenliğin taksirle tehlikeye sokulmasına ilişkin 171. maddeyi, çevrenin taksirle kirletilmesine ilişkin 182. maddenin birinci fıkrasını, özel işaret ve kıyafetleri usulsüz kullanmaya ilişkin 264. maddenin birinci fıkrasını ve suçu bildirmemeye ilişkin 278. maddenin birinci ve ikinci fıkralarını kapsar. Bunlara ek olarak 6831 sayılı Orman Kanunu'nun 108. maddesinin birinci fıkrasındaki suç, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun 74. maddesinin ikinci fıkrasının birinci cümlesindeki suç ve 5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 32. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendindeki suç da bu kapsama dahildir.

98. maddenin birinci fıkrasına göre, yaşı, hastalığı, yaralanması veya başka bir nedenle kendini idare edemeyecek durumdaki kişiye hal ve koşulların elverdiği ölçüde yardım etmeyen ya da durumu derhal ilgili makama bildirmeyen kişi, bir yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır. Önödeme sayımı bu birinci fıkrayı kapsamakta; ikinci fıkradaki ölüm hâli ise önödeme kapsamında ayrıca sayılmamaktadır.

182. maddenin birinci fıkrasının ilk cümlesine göre çevreye zarar verecek biçimde atık veya artığın toprağa, suya ya da havaya taksirle verilmesine neden olan kişi adli para cezasıyla cezalandırılır. Aynı fıkranın ikinci cümlesinde atık veya artığın toprakta, suda veya havada kalıcı etki bırakması hâlinde iki aydan bir yıla kadar hapis cezası öngörülmektedir. İkinci cümledeki hapis cezasının üst sınırının (bir yıl), TCK m. 75/1'deki genel kapsam eşiğini (altı ay) aşıp aşmaması ve bu nedenle kalıcı etki cümlesinin önödemeyle ilişkisi mevcut hüküm metninde açıkça ayrıştırılmamıştır; bu hususta güncel uygulamanın takip edilmesi önerilir. Önödeme hükmü birinci fıkrayı bir bütün olarak sayar.

Sayılan suçun tekrarında önödemenin uygulanmaması

Altıncı fıkra kapsamındaki suçların beş yıl içinde aynı suç olarak tekrar işlenmesi hâlinde fail hakkında o suçtan dolayı önödeme hükümleri uygulanmaz. Burada birinci fıkradaki miktarın artırılması değil, aynı suç bakımından önödemenin uygulanmaması sonucu doğar.

Kişisel haklar, müsadere ve kayıt sistemi

TCK m. 75/5 uyarınca kamu davasının açılmaması veya ortadan kaldırılması; kişisel hakkın istenmesine, malın geri alınmasına ve müsadereye ilişkin hükümleri etkilemez. Ödeme üzerine verilen kovuşturmaya yer olmadığı ve düşme kararları bunlara özgü bir sisteme kaydedilir. Bu kayıtlar ancak bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme istediğinde ve maddede belirtilen amaçla kullanılabilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy