Ceza Hukukunda İlgilinin Rızası ve TCK 26 Hükmü

Kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakkına ilişkin olarak açıkladığı rıza çerçevesinde işlenen fiilden dolayı kimseye ceza verilmez. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 26. maddesinin ikinci fıkrasında düzenlenen bu hukuka uygunluk nedeni, korunan hukuki menfaatin hak sahibinin onayına bağlı kılındığı durumlarda ceza sorumluluğunu tamamen ortadan kaldırır.

İlgilinin Rızasının Geçerlilik Koşulları

İlgilinin rızasının hukuka uygunluk nedeni sayılabilmesi için üç temel koşulun birlikte gerçekleşmesi zorunludur. İlk olarak rızanın kişinin üzerinde mutlak surette tasarrufta bulunabileceği bir hakka ilişkin olması gerekir. İkinci olarak rıza gösteren ilgili kişinin rıza açıklama ehliyetine sahip bulunması aranır. Son olarak rızanın en geç fiilin işlendiği anda açıklanmış olması şarttır.

Rıza açıklaması açık bir şekilde yapılabileceği gibi kapalı yani zımni bir irade beyanıyla da ortaya konabilir. Zımnen dahi ortaya konulmamış bir rıza bulunmadıkça işlenen fiil hukuka uygun hale gelmez. Kişinin başkaca tehditlerden korunmak amacıyla suça sessiz kalması zımni rıza gösterdiği şeklinde kabul edilmez.

Rıza beyanının geçerli olabilmesi için iradenin sakatlanmamış olması gerekir. Hata, hile, tehdit ve cebir gibi iradeyi sakatlayan haller neticesinde açıklanan rıza hukuken geçerli sayılmaz ve bu durumlarda faile rıza koruması sağlanmaz.

Hakkın hukuki niteliğine bağlı olarak rıza açıklamasının şekli ve özneleri farklılaşır. Paylı mülkiyete konu mallarda paydaşların oybirliğiyle rıza açıklaması aranırken, tüzel kişiler rızalarını yetkili temsilcileri aracılığıyla açıklar.

Rıza Açıklama Ehliyeti ve Yaş Grupları

Ceza hukukunda rıza açıklama ehliyetinin tespiti yaş gruplarına göre kademeli bir ayrıma tabi tutulur. On iki yaşını tamamlamayan küçüklerin hiçbir durumda rıza açıklama ehliyeti bulunmamaktadır. On iki ile on beş yaş arasındaki küçükler temyiz gücüne sahip oldukları takdirde bazı konularda rıza açıklama ehliyetine sahip olabilir. On beş yaşını tamamlayıp on sekiz yaşını tamamlamayanların ise çoğu konuda rıza açıklama ehliyetlerinin bulunduğu kabul edilmektedir.

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma gibi fiillerde mağdurun yaş küçüklüğü özel bir değerlendirme gerektirir. Failin meşru bir amaçla hareket ettiği durumlarda yaşı küçük çocuğun rızası geçerli sayılabilirken, failin haksızlık bilinciyle hareket ettiği hallerde çocuğun rızası ceza sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Yaşı küçük mağdurun rızasının ceza sorumluluğuna etkisi somut olayın özelliklerine göre belirlenir.

Tasarruf Edilemeyen Haklar ve Rızanın Sınırları

Yaşam hakkı mutlak surette korunan bir menfaat olduğundan kişinin üzerinde mutlak tasarrufta bulunamayacağı hakların başında gelir. Kişiler yaşam haklarından vazgeçtiklerini beyan etseler dahi bu irade açıklamaları hukuken geçerli değildir ve öldürme fiilini hukuka uygun kılmaz.

Devletin bağımsızlığına, egemenliğine, bütünlüğüne ve saygınlığına karşı işlenebilen suçlarda suçtan zarar gören devlettir. Bu suçların mağduru olan gerçek kişi eyleme rıza gösterse dahi fiil suç teşkil etmeye devam eder.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 23. maddesi uyarınca kimse hak ve fiil ehliyetlerinden kısmen de olsa vazgeçemez. Bireyler özgürlüklerinden vazgeçemeyeceği gibi onları hukuka veya ahlaka aykırı olarak sınırlayamaz.

4721 sayılı Kanun'un 23. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca insan kökenli biyolojik maddelerin alınması, aşılanması ve nakli ancak yazılı rıza ile mümkündür. Bununla birlikte biyolojik madde verme borcu altına girmiş olandan bu edimini yerine getirmesi istenemez; edimin ifa edilmemesi sebebiyle maddi ve manevi tazminat talebinde bulunulamaz.

Çocuk Düşürtme Suçunda Rızanın Cezai Etkisi

5237 sayılı Kanun'un 99. maddesinin birinci fıkrası uyarınca rızası olmaksızın bir kadının çocuğunu düşürten kişi beş yıldan on yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Bu fiilin kadının beden veya ruh sağlığı bakımından zarara neden olması durumunda altı yıldan on iki yıla, ölüme sebep olması durumunda ise on beş yıldan yirmi yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.

5237 sayılı Kanun'un 99. maddesinin ikinci fıkrasına göre, tıbbi bir zorunluluk bulunmadığı müddetçe kadının rızası olsa dahi süresi on haftayı aşan gebeliğin sonlandırılması suç sayılır; bu fiili gerçekleştiren kimseye iki yıldan dört yıla kadar hapis yaptırımı uygulanırken, çocuğunu düşürtmeye muvafakat eden kadın bir yıla kadar hapis veya adli para cezası ile karşılaşır. Söz konusu eylemin kadının beden veya ruh sağlığında zarara sebebiyet vermesi faile verilecek cezayı üç yıldan altı yıla, kadının yaşamını yitirmesine yol açması ise cezayı dört yıldan sekiz yıla kadar artırır.

Rızaya dayalı olsa bile gebelik süresi on haftayı doldurmamış bir kadının çocuğunun yetkili olmayan bir kimse tarafından düşürtülmesi halinde faile iki yıldan dört yıla kadar hapis cezası verilir. Kanunda tanımlanan diğer çocuk düşürtme fiillerinin yetkisiz kişilerce işlenmesi durumunda ise verilecek cezalar yarı oranında artırılır.

Kadının mağduru olduğu bir suç sonucu gebe kalması hali kanunda özel bir istisna olarak düzenlenmiştir. Gebelik süresinin yirmi haftadan fazla olmaması, kadının rızasının bulunması ve işlemin uzman hekimler tarafından hastane ortamında gerçekleştirilmesi şartıyla gebeliği sona erdirene ceza verilmez.

Bilimsel Deneylerde Çocuğun Rızası

5237 sayılı Kanun'un 90. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca çocuklar üzerinde bilimsel deney yapılabilmesi özel koşullara tabi tutulmuştur. Ulaşılan bilimsel verilerin deneyin çocuklar üzerinde yapılmasını gerekli kılması, rıza açıklama yeteneğine sahip çocuğun kendi rızasının yanında ana ve babasının veya vasisinin yazılı muvafakatinin alınması ve yetkili kurulda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanının bulunması zorunludur.

Rızanın Açıklanma Zamanı ve Geri Alınması

Rıza beyanı fiilin işlenmesinden önce veya en son işlenmesi sırasında bulunmalıdır. Fiil tamamlanıncaya kadar rızanın açık ve şüpheye yer vermeyecek biçimde geri alınması mümkündür. Rıza geri alındığı halde buna dayanılarak fiil icra edilirse suç tamamlanmış sayılır; icra anında rızanın geri alınması o andan itibaren eylemi hukuka aykırı hale getirir. Fiil tamamlandıktan sonra gösterilen rıza veya verilen icazet eylemi hukuka uygun kılmaz.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy