Ceza Hükmünün Gerekçesinde Gösterilecek Hususlar

Ceza Muhakemesi Kanununun 230 uncu maddesi, hükmün gerekçesinde bulunması gereken hususları kararın türüne göre ayırır. Mahkûmiyette iddia ve savunmanın görüşleri gösterilir. Deliller tartışılıp değerlendirilir; hükme esas alınanlar ile reddedilenler belirtilir. Dosyada bulunup hukuka aykırı yöntemle elde edilen deliller ayrıca ve açıkça gösterilir. Gerekçede ulaşılan kanaat, suç oluşturduğu sabit görülen fiil ve bu fiilin niteliği yer alır. Nitelendirmede ileri sürülen istemler dikkate alınır. Ceza, Türk Ceza Kanununun 61 ve 62 nci maddelerindeki sıra ve esaslara göre belirlenir. Aynı Kanunun 53 üncü maddesi ve devamındaki hükümlere göre mahkûmiyet yerine veya cezanın yanında uygulanacak güvenlik tedbiri de belirlenir. Cezanın ertelenmesine, hapis cezasının adlî para cezasına veya tedbirlerden birine çevrilmesine ve ek güvenlik tedbirinin uygulanmasına ilişkin dayanaklar yazılır. Bu hususlardaki istemlerin kabul veya ret dayanakları da gerekçede gösterilir. Beraat gerekçesinde 223 üncü maddenin ikinci fıkrasındaki hâllerden hangisine dayanıldığı belirtilir. Ceza verilmesine yer olmadığı kararında üçüncü ve dördüncü fıkralardaki hâllerden hangisi esas alındıysa o gösterilir. İlk üç fıkrada düzenlenenlerin dışında bir karar veya hüküm verilmişse nedenleri gerekçeye yazılır.

Maddenin başlığı ve kanundaki yeri

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 230 uncu maddesinin başlığı, hükmün gerekçesinde gösterilmesi gereken hususlardır. Madde, Kovuşturma Evresi kitabında, Kamu Davasının Sona Ermesi kısmının Karar ve Hüküm bölümünde yer alır. Tasarının 242 nci maddesi yeniden düzenlenerek 230 uncu madde olarak kabul edilmiştir. Yeniden düzenleme, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu ve bu Kanun hükümlerine uygunluk gözetilerek yapılmıştır.

Gerekçeli karar ilkesi

Anayasanın 141 inci maddesinin üçüncü fıkrası, bütün mahkemelerin her türlü kararının gerekçeli yazılmasını ilke olarak koyar. Maddenin gerekçesi, hüküm hangi türe ilişkin olursa olsun gerekçenin akla, hukuka ve maddi olaya uygun olmasını ister. Gerekçenin yasal, yeterli ve geçerli olması da aranır. Sonuca götüren mantık zincirinin kesintisiz ve boşluk bırakmadan kurulması aynı gerekçede gerekli görülür.

Hüküm sayılan kararlar

Ceza Muhakemesi Kanununun 223 üncü maddesinin birinci fıkrasına göre hüküm, duruşmanın bittiği açıklandıktan sonra kurulur. Beraat, ceza verilmesine yer olmadığı ve mahkûmiyet kararı hükümdür. Güvenlik tedbirine hükmedilmesi, davanın reddi ve davanın düşmesi de hüküm sayılır.

Mahkûmiyet gerekçesinde görüşler ve deliller

Mahkûmiyet hükmünün gerekçesinde iddia ve savunmada ileri sürülen görüşler gösterilir. Deliller tartışılır ve değerlendirilir. Hükme esas alınan deliller ile reddedilen deliller belirtilir. Dosyada yer alan delillerden hukuka aykırı yöntemle elde edilmiş olanlar ayrıca ve açıkça gösterilir.

Sabit görülen fiil ve cezanın belirlenmesi

Mahkûmiyet gerekçesinde mahkemenin ulaştığı kanaat yazılır. Sanığın suç oluşturduğu sabit görülen fiili ve bu fiilin nitelendirilmesi gösterilir. Nitelendirme yapılırken bu konuda ileri sürülen istemler de dikkate alınır. Ceza, Türk Ceza Kanununun 61 ve 62 nci maddelerinde belirlenen sıra ve esaslar izlenerek saptanır. Cezaya mahkûmiyet yerine veya cezanın yanı sıra uygulanacak güvenlik tedbiri, aynı Kanunun 53 üncü maddesi ve devamı hükümlerine göre belirlenir. 223 üncü maddenin beşinci fıkrasına göre yüklenen suçun işlendiği sabit olmuşsa sanık hakkında mahkûmiyet kararı verilir.

Temel cezanın belirlenmesi

Türk Ceza Kanununun 61 inci maddesinin birinci fıkrası, temel cezanın suçun kanuni tanımındaki alt ve üst sınır arasında belirleneceğini düzenler. Hâkim somut olayda fiilin işleniş biçimini, kullanılan araçları, işlenme zamanı ve yeri, konusunun önem ve değerini, doğan zarar veya tehlikenin ağırlığını, kast ya da taksire dayanan kusurun ağırlığını ve failin amaç ile saikini göz önünde bulundurur. Suç olası kastla ya da bilinçli taksirle işlenmişse indirim veya artırım, birinci fıkraya göre belirlenen ceza üzerinden yapılır. Birinci fıkradaki hususlar suçun unsuruna giriyorsa temel ceza belirlenirken bunlar ayrıca dikkate alınmaz.

Suçun temel şekline göre daha ağır veya daha az cezayı gerektiren birden fazla nitelikli hâl birlikte gerçekleşmişse temel cezada önce artırım, sonra indirim yapılır. Ardından sıra korunarak teşebbüs, iştirak, zincirleme suç, haksız tahrik, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, cezada indirim yapılmasını gerektiren şahsî sebepler ve takdiri indirim nedenleri uygulanır. Sonuç ceza bu sıra izlenerek belirlenir.

Süre hesabı ve adlî para cezası

Hapis cezasının süresi gün, ay ve yıl olarak kurulur. Bir gün yirmidört saat, bir ay otuz gün sayılır. Yıl hesabı resmî takvime göredir. Hapis cezasında tam günü aşan parça ile adlî para cezasında bir Türk lirasını aşan parça hesaba katılmaz ve infaz edilmez. Süreli hapis cezasını gerektiren suçta bu maddeye göre bulunan sonuç ceza otuz yılı geçemez. Otuz yıl sınırı, 29/6/2005 tarihli ve 5377 sayılı Kanunun 7 nci maddesiyle eklenen kuraldır.

Adlî para cezasında belirleme ve bireyselleştirmeye yönelik artırım ile indirim gün sayısı üzerinden yapılır. Ceza, ulaşılan sonuç gün ile kişinin bir güne karşılık ödeyebileceği tutarın çarpımıyla bulunur. Gün üzerinden yapılan bu hesap, 29/6/2005 tarihli ve 5377 sayılı Kanunun 7 nci maddesiyle eklenmiştir. Adlî para cezasının seçimlik ceza olduğu suçlarda gün biriminin alt sınırı, ilgili suç tanımındaki hapis cezasının alt sınırından az olamaz. Üst sınır da hapis cezasının üst sınırını aşamaz. Gün birimine ilişkin bu sınır, 6/12/2006 tarihli ve 5560 sayılı Kanunun 1 inci maddesiyle eklenmiştir. Kanunda açıkça yazılmadıkça ceza artırılamaz, eksiltilemez ve değiştirilemez.

Takdiri indirim nedenleri

Fail yararına cezayı hafifleten takdiri nedenler varsa ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine müebbet hapis cezası verilir. Müebbet hapis cezası yerine yirmibeş yıl hapis cezası verilir. Diğer cezalarda indirim altıda birine kadardır; oran sabit altıda bir değildir. Takdiri indirim nedeni olarak failin geçmişi ve sosyal ilişkileri, fiilden sonraki dönemde ve yargılama sürecinde pişmanlığını gösteren davranışları veya cezanın failin geleceğine olası etkileri göz önünde bulundurulabilir. Failin duruşmada mahkemeyi etkilemeye yönelik şeklî tutum ve davranışları takdiri indirim nedeni sayılmaz. Şeklî tutuma ilişkin cümle, 12/5/2022 tarihli ve 7406 sayılı Kanunun 1 inci maddesiyle eklenmiştir. Takdiri indirim nedenleri kararda gerekçeleriyle gösterilir.

Erteleme, çevirme ve ek güvenlik tedbiri

Mahkûmiyet gerekçesinde cezanın ertelenmesine ait dayanaklar gösterilir. Hapis cezasının adlî para cezasına çevrilmesi, tedbirlerden birine çevrilmesi ve ek güvenlik tedbirlerinin uygulanması da dayanaklarıyla yazılır. Bu konularda ileri sürülen istemin kabulüne veya reddine ilişkin dayanaklar gerekçede yer alır.

Güvenlik tedbiri ve hak yoksunlukları

223 üncü maddenin altıncı fıkrasına göre yüklenen suçun işlendiği sabit ise belli bir cezaya mahkûmiyet yerine veya mahkûmiyetle birlikte güvenlik tedbirine hükmolunur. 230 uncu maddenin birinci fıkrası, Türk Ceza Kanununun 53 üncü maddesi ve devamına göre bu belirlemenin mahkûmiyet gerekçesinde gösterilmesini düzenler.

Türk Ceza Kanununun 53 üncü maddesinin birinci fıkrasına göre kişi, kasten işlediği suçtan dolayı hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak belirli haklardan yoksun bırakılır. Sürekli, süreli veya geçici bir kamu görevi üstlenemez. Bu yoksunluk Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliğini kapsar. Devlet, il, belediye, köy ve bunların denetim ile gözetimi altındaki kurum ve kuruluşlarda, atamaya veya seçime bağlı memuriyet ve hizmetlerde istihdam edilmek de aynı kapsamdadır. Seçme ve seçilme ehliyeti kullanılamaz. Velayet hakkı ile vesayet veya kayyımlığa ilişkin bir hizmetten de yoksunluk doğar. Vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinde yönetici veya denetçi olunamaz. Kamu kurumunun veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine bağlı bir meslek ya da sanat, kişinin kendi sorumluluğu altında serbest meslek erbabı veya tacir sıfatıyla icra edilemez.

Bu haklar, işlenen suç nedeniyle hükmedilen hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar kullanılamaz. Hapis cezası ertelenen, cezası denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infaz edilen veya koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkilerine önceki fıkralar uygulanmaz. Aynı durumdaki hükümlü hakkında birinci fıkranın (e) bendindeki yoksunluğun uygulanmamasına karar verilebilir.

Kısa süreli hapis cezası ertelenmiş kişiler hakkında birinci fıkra uygulanmaz. Fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış kişiler hakkında da birinci fıkra uygulanmaz.

Birinci fıkradaki bir hak veya yetki kötüye kullanılarak işlenen suçtan hapis cezasına mahkûmiyette ek yasaklama kararı verilir. Yasaklama, cezanın infazından sonra işlemek üzere ve hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar sürer. Yalnızca adlî para cezasına mahkûmiyette yasaklama, hükümde belirtilen gün sayısının yarısından bir katına kadardır. Hükmün kesinleşmesiyle icraya konan bu yasaklamada süre, adlî para cezasının tamamen infazından itibaren işlemeye başlar.

Taksirli suç, belli bir meslek veya sanatın gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı işlenmişse ya da aykırılık trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özene ilişkinse karar verilebilir. Süre üç aydan az ve üç yıldan fazla olamaz. Kararın konusu, ilgili meslek veya sanatın icrasının yasaklanması ya da sürücü belgesinin geri alınmasıdır. Yasaklama ve geri alma, hükmün kesinleşmesiyle yürürlüğe girer. Süre, cezanın tümüyle infazından itibaren işlemeye başlar.

Beraat hükmünün gerekçesi

Beraat hükmünün gerekçesinde, 223 üncü maddenin ikinci fıkrasında belirtilen hâllerden hangisine dayanıldığı gösterilir. Beraat, yüklenen fiil kanunda suç olarak tanımlanmamışsa verilir. Yüklenen suçun sanık tarafından işlenmediğinin sabit olması da beraat nedenidir. Yüklenen suç bakımından failde kast veya taksir yoksa yine beraat kararı verilir. Fiil sanık tarafından işlenmiş bulunsa bile olayda hukuka uygunluk nedeni varsa sonuç beraattir. Yüklenen suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması da ikinci fıkradaki hâllerdendir.

Ceza verilmesine yer olmadığı kararının gerekçesi

Ceza verilmesine yer olmadığına dair kararın gerekçesinde, 223 üncü maddenin üçüncü ve dördüncü fıkralarındaki hâllerden hangisine dayanıldığı gösterilir. Üçüncü fıkra, kusurun bulunmaması dolayısıyla bu kararı düzenler. Sanık hakkında yüklenen suçla bağlantılı yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, sağır ve dilsizlik hâli ya da geçici nedenler varsa karar bu fıkraya dayanır. Yüklenen suç hukuka aykırı olmakla birlikte bağlayıcı emrin yerine getirilmesi suretiyle, zorunluluk hâlinde ya da cebir veya tehdit etkisiyle işlenmişse kusur bulunmaması nedeniyle aynı karar verilir. Meşru savunmada sınırın heyecan, korku ve telaş nedeniyle aşılması ile kusurluluğu ortadan kaldıran hataya düşülmesi de üçüncü fıkrada yer alır. Bağlayıcı emir, zorunluluk hâli, cebir veya tehdide ilişkin bent, 25/5/2005 tarihli ve 5353 sayılı Kanunun 30 uncu maddesiyle değişik metin olarak düzenlenmiştir.

İşlenen fiil suç olma özelliğini sürdürse bile faile ceza verilmeyen hâllerde ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilir. Bu hâller etkin pişmanlık, şahsî cezasızlık sebebinin varlığı, karşılıklı hakaret ve fiilin haksızlık içeriğinin azlığıdır. Derhâl beraat kararı verilebilecek bir durumda ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemez.

Diğer kararlarda gösterilecek nedenler

230 uncu maddenin dördüncü fıkrası, ilk üç fıkrada belirtilenlerin dışında bir karar veya hüküm verilmişse nedenlerin gerekçede gösterilmesini öngörür. Aynı fiil ve aynı sanık bakımından daha önce bir hüküm verilmişse ya da bir dava açılmışsa davanın reddine karar verilir.

Türk Ceza Kanununda öngörülen düşme sebeplerinin varlığı hâlinde davanın düşmesine karar verilir. Soruşturma veya kovuşturma şartının gerçekleşmeyeceği anlaşılırsa da düşme kararı verilir. Soruşturma ya da kovuşturma bir şarta bağlanmış ve şart henüz gerçekleşmemişse gerçekleşmesini beklemek üzere durma kararı verilir. Durma kararına itiraz edilebilir. Derhâl beraat kararı verilebilecek hâllerde durma kararı verilemez; düşme kararı da verilemez. Adlî yargı dışındaki bir yargı merciine yönelik görevsizlik kararı, kanun yolu bakımından hüküm sayılır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy