Genetik Verilerin Hukuki Niteliği ve Korunması
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu uyarınca genetik veriler özel nitelikli kişisel veri kategorisinde kabul edilmektedir. Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 75, 76 ve 78 inci maddeleri uyarınca alınan örnekler üzerinde gerçekleştirilen inceleme sonuçları da kanunen kişisel veri niteliğinde sayılmakta; bu verilerin belirlenen amaçlar haricinde kullanılması ve dosya içeriğini öğrenme yetkisine sahip kişilerce başkalarına aktarılması yasaklanmaktadır. Bireylerin kişisel verilerinin korunmasını isteme hakkı gereğince, ceza muhakemesinde elde edilen bu tür hassas verilerin uzun süreli veya süresiz biçimde muhafaza edilmesi temel haklara ağır bir müdahale teşkil edeceğinden yasal güvenceler öngörülmüştür.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 80Kaynağı aç
(1) 75, 76 ve 78 inci madde hükümlerine göre alınan örnekler üzerinde yapılan inceleme sonuçları, kişisel veri
niteliğinde olup, başka bir amaçla kullanılamaz; dosya içeriğini öğrenme
yetkisine sahip bulunan kişiler tarafından bir başkasına verilemez.
(2) Bu bilgiler, kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz süresinin
dolması, itirazın reddi, beraat veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı
verilip kesinleşmesi hâllerinde Cumhuriyet savcısının huzurunda derhâl yok
edilir ve bu husus dosyasında muhafaza edilmek üzere tutanağa geçirilir.[9]
Fizik kimliğin tespiti
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 80 inci maddesinde düzenlenen genetik inceleme sonuçlarının gizliliği kapsamında, 7589 sayılı Kanun ile getirilen usule göre genetik inceleme sonuçları kimlik bilgilerinden arındırılarak bu amaçla kurulan özel bir sisteme kaydedilmektedir. İnceleme sonucunun bir örneği ise soruşturma veya kovuşturma dosyasında delil olarak saklanmak üzere ilgili adli mercie gönderilmektedir.
Yasal saklama ve imha rejiminde öngörülen süreler, kişilerden alınan fiziksel biyolojik materyalleri değil; genetik inceleme sonucunda elde edilerek özel sisteme kaydedilen bilgiler ile dosyada delil olarak muhafaza edilen genetik verileri kapsamaktadır.
Genetik Verilerin Derhâl Yok Edilmesini Gerektiren Hâller
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 80 inci maddesi uyarınca kovuşturmaya yer olmadığına dair karara itiraz süresinin dolması veya karara yapılan itirazın reddedilmesi hâlinde, hem oluşturulan sisteme kaydedilen hem de dosyada delil olarak bulunan genetik veriler derhâl yok edilir. Bu işlem Cumhuriyet savcısının huzurunda gerçekleştirilerek dosyada muhafaza edilmek üzere resmî tutanağa bağlanır.
Yargılama neticesinde sanık hakkında beraat kararı verilmesi veya ceza verilmesine yer olmadığına dair karar verilip bu kararların kesinleşmesi durumunda da aynı imha kuralı uygulanır. Kararın kesinleşmesiyle birlikte sisteme kaydedilen genetik veriler ile ceza dosyasında yer alan delil niteliğindeki tüm inceleme sonuçları Cumhuriyet savcısının huzurunda derhâl imha edilerek tutanak düzenlenir.
Yirmi Yıllık Genel Saklama Süresi ve İmha Usulü
Kanunda açıkça derhâl imha edilmesi öngörülen kararlar haricindeki durumlarda genetik veriler süresiz biçimde saklanamaz. Bu veriler mahkeme kararının kesinleşmesinden itibaren 20 yılın dolmasıyla birlikte yok edilir. Saklama süresinin başlangıcında biyolojik örneğin alındığı tarih veya suçun işlendiği tarih değil, yargılama sonucunda verilen mahkeme kararının kesinleştiği tarih esas alınır.
Kanunda belirlenen 20 yıllık sürenin tamamlanması üzerine genetik bilgiler Cumhuriyet savcısının huzurunda yok edilir ve yapılan işlem tutanağa bağlanarak dosyada saklanır. Bununla birlikte, yasal saklama süresi işlerken kişisel verinin muhafazasını gerektiren amacın ortadan kalkması veya başkaca haklı bir nedenin bulunması durumunda ilgili kişi, 20 yıllık sürenin dolmasını beklemeksizin hâkim veya mahkemeden verilerin silinmesini isteyebilir.
Genetik Bilgilerin Başka Dosyalarda Kullanılması ve Denetimi
Sisteme kaydedilmiş genetik bilgilerin başka bir soruşturma veya kovuşturmada maddi gerçeğin ortaya çıkarılması amacıyla kullanılabilmesi sıkı şartlara bağlanmıştır. Bu verilerin başka bir ceza dosyasında delil olarak değerlendirilmesi veya aktarılması ancak mahkeme, hâkim veya Cumhuriyet savcısı kararıyla mümkündür.
Cumhuriyet savcısının genetik verilerin başka bir dosyada kullanılması yönündeki kararına karşı ilgililerce sulh ceza hâkimliğine başvuru yapılabilir. Hâkim veya mahkeme tarafından bu doğrultuda tesis edilen kararlara karşı ise genel itiraz kanun yolu işletilmektedir.
Genetik inceleme sonuçlarının sisteme kaydedilmesi, saklanması, imhası ve bu kayıtlardan yararlanılmasına ilişkin ayrıntılı usul ve esaslar Adalet Bakanlığı ile İçişleri Bakanlığı tarafından müştereken çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.
Ceza dosyasında DNA ve genetik veriler en fazla ne kadar saklanabilir?
Derhâl yok edilmeyi gerektiren durumlar haricinde genetik veriler, mahkeme kararının kesinleştiği tarihten itibaren en fazla 20 yıl süreyle saklanabilir ve sürenin bitiminde Cumhuriyet savcısı huzurunda tutanakla imha edilir.
Beraat kararı kesinleştiğinde genetik veriler hemen silinir mi?
Sanık hakkında verilen beraat kararının kesinleşmesi üzerine, sisteme kaydedilen ve dava dosyasında yer alan genetik veriler Cumhuriyet savcısı huzurunda derhâl yok edilir.
Kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilince genetik verilerin akıbeti ne olur?
Kovuşturmaya yer olmadığına dair karara itiraz süresinin dolması veya karara karşı yapılan itirazın reddedilmesi hâlinde genetik veriler derhâl yok edilerek tutanağa bağlanır.
Saklama süresi fiziksel biyolojik materyalleri kapsar mı?
Yasal 20 yıllık saklama süresi fiziksel biyolojik materyalleri değil, inceleme sonucu elde edilip sisteme kaydedilen ve dosyada saklanan verileri kapsamaktadır.
20 yıllık süre dolmadan genetik verilerin silinmesi talep edilebilir mi?
Verinin saklanmasını gerektiren amaç ortadan kalkmışsa veya haklı bir neden mevcutsa ilgili kişi, 20 yıllık sürenin dolmasını beklemeksizin hâkim veya mahkemeden verilerin silinmesini talep edebilir.
Genetik verinin başka dosyada kullanılması kararına karşı hangi yola başvurulur?
Cumhuriyet savcısının kullanım kararına karşı sulh ceza hâkimliğine başvuru yapılabilir; hâkim veya mahkeme kararlarına karşı ise genel itiraz kanun yoluna başvurulur.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy