Ceza Davası Açılması, Şikayet Hakkı ve Zamanaşımı

Ceza Davasının Açılması ve İddianamenin Kabulü

Ceza davası, hakkında suç işlediğine dair yeterli şüphe bulunan şüpheli hakkında Cumhuriyet savcılığının iddianame düzenleyerek görevli ve yetkili mahkemeye sunmasıyla başlayan bir kamu davasıdır; mahkemenin iddianameyi kabul etmesiyle ceza davası açılmış sayılır. Takibi şikayete tabi olmayan suçlar bakımından Cumhuriyet savcısı, herhangi bir şikayet bulunmasa dahi resen soruşturma yürüterek kamu davasını açar.

Soruşturma evresinde elde edilen deliller yeterli şüphe oluşturmadığı takdirde savcılık kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verir. Savcılıkça düzenlenen iddianame mahkemeye ulaştığı tarihten itibaren on beş günlük yasal süre içinde incelenir. Ceza Muhakemesi Kanunu m. 174/3 uyarınca on beş günlük süre zarfında iade edilmeyen iddianame kabul edilmiş sayılır.

Ceza Muhakemesi Kanunu m. 174/1 uyarınca mahkeme, iddianamenin ve soruşturma evrakının verildiği tarihten itibaren on beş gün içinde soruşturma evresine ilişkin bütün belgeler incelendikten sonra, eksik veya hatalı noktalar belirtilmek suretiyle iddianamenin Cumhuriyet Başsavcılığına iadesine karar verir. Bu karar; iddianamenin 170 inci maddeye aykırı düzenlenmesi, suçun sübûtuna doğrudan etki edecek mevcut bir delil toplanmadan düzenlenmesi, önödemeye veya uzlaştırmaya ya da seri muhakeme usulüne tâbi olduğu soruşturma dosyasından açıkça anlaşılan işlerde bu usuller uygulanmaksızın düzenlenmesi ya da soruşturma veya kovuşturma yapılması izne veya talebe bağlı suçlarda izin alınmaksızın veya talep olmaksızın düzenlenmesi hâllerinde verilir. CMK m. 174/2 uyarınca suçun hukuki nitelendirilmesi sebebiyle iddianame iade edilemez.

İade kararı üzerine Cumhuriyet savcısı, kararda gösterilen eksiklikleri tamamlayıp hataları düzelttikten sonra, kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilmesini gerektiren bir hâl bulunmadıkça yeniden iddianame düzenleyerek dosyayı mahkemeye gönderir. İlk iade kararında yer almayan gerekçelere dayanılarak iddianamenin ikinci kez iadesi yoluna gidilemez. İade kararına karşı Cumhuriyet savcısı itiraz hakkını da kullanabilir.

Şikayet Hakkı ve Şikayet Süresi

Soruşturulması ve kovuşturulması şikayete tabi suçlarda yetkili kişi usulüne uygun biçimde şikayette bulunmadıkça Cumhuriyet savcısı kendiliğinden soruşturma başlatamaz ve ceza davası açamaz. Türk Ceza Kanunu m. 73/1 gereğince hak sahibi kimse altı ay içinde şikayet hakkını kullanmadığı takdirde soruşturma ve kovuşturma yürütülemez. Altı aylık şikayet süresi, dava zamanaşımı süresini aşmamak şartıyla, şikayet hakkı bulunan kişinin suça konu fiili ve failin kimliğini öğrendiği tarihten itibaren işlemeye başlar.

Hakaret suçunda şikayet süresi, her ne suretle olursa olsun fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren iki yılı geçemez. Şikayet hakkı olan birkaç kişiden birinin altı aylık süreyi geçirmesi, diğerlerinin haklarını düşürmez.

Şikayetten Vazgeçme ve Sonuçları

Kovuşturulması şikayete bağlı suçlarda, kanunda aksi yazılı olmadıkça suçtan zarar gören kişinin vazgeçmesi davayı düşürür; hükmün kesinleşmesinden sonraki vazgeçme ise cezanın infazına engel olmaz. TCK m. 73/5 uyarınca iştirak hâlinde suç işlemiş sanıklardan biri hakkındaki şikayetten vazgeçme diğerlerini de kapsar. TCK m. 73/6 ise kanunda aksi yazılı olmadıkça vazgeçmenin, onu kabul etmeyen sanığı etkilemeyeceğini düzenler. Bu iki hüküm aynı maddede birlikte yer aldığından vazgeçmenin diğer sanıklara etkisi bu iki ölçü yan yana değerlendirilir. Şikâyetten vazgeçmeden vazgeçme mümkün değildir.

Kamu davası şikayetten vazgeçme nedeniyle düştüğünde, mağdur aynı sırada şahsi haklarından da açıkça vazgeçtiğini bildirmişse artık hukuk mahkemesinde de dava açamaz. Mağdur şahsi haklarından vazgeçtiğini ayrıca belirtmemişse bu sonuç kendiliğinden doğmaz.

Davaya Katılan Sıfatı

Katılma, kamu davasının açılmasından sonra mahkemeye dilekçe verilmesi veya katılma istemini içeren sözlü başvurunun duruşma tutanağına geçirilmesi suretiyle olur. Duruşma sırasında şikâyeti belirten ifade üzerine suçtan zarar görene davaya katılmak isteyip istemediği sorulur. Cumhuriyet savcısının, sanık ve varsa müdafiinin dinlenmesinden sonra davaya katılma isteminin uygun olup olmadığına karar verilir. Katılanlar, katılmanın bir sonucu olarak mahkemenin verdiği karar aleyhine kanun yoluna başvurabilir; yargılama boyunca görüş bildirebilir, delilleri tartışabilir, tanık ve sanık kişilere soru sorabilir. Şikayet hakkını kullandıktan sonra vefat eden şikayetçinin mirasçıları katılan olarak davaya devam edebilir.

Ağır Ceza Mahkemesinin Görev Alanı

Ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve on yıldan fazla hapis cezalarını gerektiren, yani üst sınırı on yıldan fazla olan suçlara ilişkin davalara bakma görevi ağır ceza mahkemesine aittir.

Dava Zamanaşımı Süreleri ve Hesabı

Dava zamanaşımı, suçun işlendiği andan başlayıp mahkûmiyet hükmünün kesinleştiği ana kadar işleyen ve sürenin dolmasıyla kamu davasını düşüren bir kurumdur. Türk Ceza Kanunu m. 66/1 uyarınca kanunda aksi öngörülmedikçe kamu davası; ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda otuz yıl, müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmibeş yıl, yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi yıl, beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda onbeş yıl, beş yıl veya daha az hapis ya da adli para cezasını gerektiren suçlarda sekiz yılın geçmesiyle düşer. Zamanaşımı süresi belirlenirken mevcut deliller doğrultusunda suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli halleri de gözetilir; seçimlik cezalı suçlarda hapis cezası esas alınır ve cezanın kanuni üst sınırı dikkate alınır.

Dava zamanaşımı; tamamlanmış suçlarda fiilin işlendiği günden, teşebbüste son hareketin yapıldığı günden, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği günden, zincirleme suçlarda ise son suçun işlendiği günden itibaren işlemeye başlar. Çocuklara karşı üstsoy veya nüfuz sahibi kişilerce işlenen suçlarda zamanaşımı, çocuğun on sekiz yaşını doldurmasıyla başlar. Suç tarihinde on iki yaşını doldurmuş ancak on beş yaşını doldurmamış failler hakkında süreler yarı oranında, on beş yaşını doldurmuş ancak on sekiz yaşını doldurmamış failler hakkında ise üçte iki oranında uygulanır. Yeniden yargılamayı gerektiren durumlarda mahkemenin talebi kabul ettiği tarihten itibaren zamanaşımı yeniden işler. TCK'nın İkinci Kitap Dördüncü Kısmında düzenlenen suçların yurt dışında işlenmesi ve ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya on yıldan fazla hapis cezasını gerektirmesi hâlinde dava zamanaşımı uygulanmaz.

Zamanaşımının Durması ve Kesilmesi

Soruşturma veya kovuşturmanın yapılması izin, karar ya da başka bir mercideki meselenin çözümüne bağlı tutulmuşsa ya da fail hakkında yasal düzenleme gereğince kaçak kararı verilmişse bu karar kaldırılıncaya kadar zamanaşımı durur. Dava zamanaşımını kesen yasal bir nedenin ortaya çıkmasıyla süre yeniden işlemeye başlar; birden fazla kesme nedeni gerçekleşmişse süre, en son nedenin tarihinden itibaren yeniden başlar. Kesilme hâlinde dava zamanaşımı süresi, ilgili suç için kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzayabilir.

Ceza Zamanaşımı

Mahkûmiyet hükmü kesinleştikten sonra ceza zamanaşımı devreye girer. Türk Ceza Kanunu m. 68/1 uyarınca ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarında kırk yıl, müebbet hapis cezalarında otuz yıl, yirmi yıl ve daha fazla süreli hapis cezalarında yirmidört yıl, beş yıldan fazla hapis cezalarında yirmi yıl, beş yıla kadar hapis veya adli para cezalarında ise on yılın geçmesiyle ceza infaz edilemez. Suç tarihinde on iki yaşını doldurmuş ancak on beş yaşını doldurmamış olanlarda süreler yarıya, on beş yaşını doldurmuş ancak on sekiz yaşını doldurmamış olanlarda üçte ikiye iner. Hükümde farklı türde cezalar bir arada bulunduğunda ise en ağır ceza için öngörülen süre esas alınır. Ceza zamanaşımı, hükmün kesinleştiği veya infazın herhangi bir suretle kesintiye uğradığı tarihten başlayarak kalan ceza miktarı üzerinden hesaplanır. TCK'nın İkinci Kitap Dördüncü Kısmında yer alan yurt dışında işlenmiş suçlara ait ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya on yıldan fazla hapis cezalarında ceza zamanaşımı uygulanmaz.

Temyiz Başvurusu

Ceza Muhakemesi Kanunu m. 291/1 uyarınca temyiz istemi, hükmün gerekçesiyle birlikte ilgilisine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde hükmü veren mahkemeye dilekçe sunulması veya zabıt kâtibine beyanda bulunularak tutanağa geçirilip hâkime onaylatılması suretiyle yapılır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy