Çekin Kambiyo Senedi Niteliği ve İbraz Süresi Ölçütleri
Çek, ticari hayatta yaygın şekilde vade aracı gibi kullanılmasına rağmen hukuki niteliği bakımından görüldüğünde ödenmesi gereken bir kambiyo senedidir. Muhatap bankaya ödeme talebiyle sunulması gereken sürenin belirlenmesi, çek hukukundan kaynaklanan müracaat haklarının korunmasında temel koşuldur.
Kanuni ibraz süresinin tespitinde çek üzerinde yazılı olan düzenleme yeri ile muhatap bankanın ödeme yeri bilgileri esas alınır. Çekin üzerinde yer alan bu iki coğrafi noktanın aynı veya farklı yerleşim yerlerinde bulunması, uygulanacak kanuni sürenin çerçevesini çizer.
Düzenleme ve Ödeme Yerine Göre Kanuni İbraz Süreleri
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 796/1 uyarınca, bir çek düzenlendiği yerde ödenecekse on gün içinde muhataba ibraz edilmelidir. Düzenleme yeri ile muhatap bankanın bulunduğu ödeme yeri aynı yerleşim yerindeyse bu on günlük süre uygulanır.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 796Kaynağı aç
Çek, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse ibraz süresi bir aydır. Düzenleme yeri ile ödeme yerinin farklı idari ve coğrafi alanlara yayılması halinde hamil, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 796/1 hükmüne göre bir aylık ibraz süresinden yararlanır.
Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen çeklerde ibraz süreleri coğrafi sınırlara göre farklılaşır. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 796/2 gereğince, düzenlenme yeri ile ödeme yeri aynı kıtada bulunuyorsa süre bir ay, ayrı kıtalarda bulunuyorsa üç aydır. Kanun koyucu bu ayrımda pratik bir kabule de yer vermiş; bir Avrupa ülkesinde düzenlenip Akdeniz'e sahili olan bir ülkede ödenecek ya da Akdeniz'e sahili bulunan bir ülkede düzenlenip bir Avrupa ülkesinde ödenecek çeklerin aynı kıtada düzenlenmiş ve ödenmesi şart kılınmış sayılacağını hükme bağlamıştır.
İbraz Süresinin Hesaplanması ve İş Günü Kuralları
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 796/3 uyarınca kanuni ibraz süreleri, çekte yazılı düzenlenme tarihinin ertesi günü işlemeye başlar. Süre hesabında düzenleme gününün kendisi hesaba katılmaz.
Sürenin ay olarak tayin edildiği durumlarda takvim ayı dikkate alınır ve sürenin başladığı tarihin izleyen aydaki karşılığı olan güne gidilir. Takvim icabı sonraki ayda buna karşılık gelen bir gün mevcut değilse, o ayın son günü sürenin son günü kabul edilir.
Çekin muhatap bankaya ibrazı ile ödememe halinde çekilecek protesto işlemleri ancak iş gününde yapılabilir.
Kanunen belirlenen sürenin son günü pazar ya da diğer bir tatil gününe denk gelirse, süre izleyen ilk iş gününün sonuna kadar uzar. Aradaki tatil günleri ise süre hesabına dahildir.
Düzenleme Gününden Önce İbraz ve Takas Odası
Genel kambiyo ilkelerine göre çek üzerinde yazılı düzenlenme gününden önce muhataba ibraz edildiğinde ibraz gününde ödenmesi gerekir. Ancak 5941 sayılı Çek Kanunu Geçici m. 3/5 hükmü uyarınca, 31/12/2028 tarihine kadar üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce çekin ödenmek için muhatap bankaya ibrazı kanunen geçersizdir. Dolayısıyla ileri tarihli keşide edilen çeklerde bu geçici düzenleme süresince düzenleme tarihinden evvel yapılan ibrazlar hukuki sonuç doğurmaz.
5941 sayılı ÇEK KANUNU m. Geçici 3Kaynağı aç
Çekin fiziken muhatap banka şubesine götürülmesi zorunlu olmayıp bir takas odasına sunulması da kanunen muhatap bankaya ödeme için ibraz yerine geçer.
Ödememe Halinin Tespiti ve Başvurma Haklarının Doğumu
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 808/1 uyarınca, süresi içinde ibraz edilmiş bir çekin ödenmediğinin resmi bir protesto belgesiyle, muhatap bankanın çek üzerine ibraz gününü gösterir tarihli beyanıyla veya takas odasının çekin vaktinde teslim edildiği halde ödenmediğini belirten tarihli tespitiyle tevsik edilmesi gerekir. Ödememe halinin bu yollardan biriyle tespiti halinde hamil; cirantalar, düzenleyen ve diğer çek borçlularına karşı müracaat haklarını kullanabilir.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 808Kaynağı aç
Ödememe tespitinin veya protestonun kural olarak ibraz süresi geçmeden tamamlanması şarttır. Ancak çek sürenin son gününde ibraz edilmişse, bu tespit veya protesto işlemi ibraz süresini izleyen ilk iş gününde de geçerli olarak gerçekleştirilebilir.
Başvurma hakkını kullanan hamil; ödenmeyen çek bedelini, ibraz gününden itibaren işleyecek faizi, yapılmış olan protesto ve ihbar giderleri ile diğer masrafları ve kanunda öngörülen sınırlar dahilindeki komisyon tutarını talep edebilir.
Çekten Cayma ve Bankanın Süre Sonrası Ödeme Yetkisi
Düzenleyenin çekten cayma iradesi ancak kanuni ibraz süresi dolduktan sonra hukuki sonuç doğurur. İbraz süresi içinde cayma beyanı hüküm ifade etmez. Eğer keşideci tarafından ibraz süresi bittikten sonra çekten usulünce cayılmamışsa, muhatap banka sürenin geçmesinden sonra da çeki ödeme yetkisine sahiptir.
Mücbir Sebep Hallerinde Süreler ve Bildirim Ödevi
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 811/1 hükmü gereğince, çekin ibrazı veya protesto çekilmesi bir devletin mevzuatı yahut aşılması imkânsız bir engel teşkil eden mücbir sebep yüzünden vaktinde yapılamamışsa kanuni süreler uzar. Buna karşılık Kanunun 811/5 maddesi uyarınca hamilin veya çeki ibrazla görevlendirdiği kişinin sadece kendisiyle ilgili kişisel olguları mücbir sebep sayılmaz.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 811Kaynağı aç
Mücbir sebeple karşılaşan hamil, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 811/2 uyarınca durumu gecikmeksizin kendi cirantasına ihbar etmek ve bu bildirimi çeke ya da alonja yer, tarih ve imza koyarak kaydetmekle yükümlüdür. Mücbir engelin ortadan kalkmasından sonra hamil, Kanunun 811/3 maddesi gereği çeki gecikmeksizin ödeme amacıyla ibraz etmek ve gerekiyorsa protesto veya eş değer belirlemeyi yaptırmak zorundadır.
Mücbir sebebin ibraz süresinin bitiminden önce başlamış olması koşuluyla, hamilin durumu kendisinden önce gelen borçluya ihbar ettiği tarihten itibaren on beş günden fazla devam etmesi halinde, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 811/4 gereğince çekin ibrazına veya protesto çekilmesine gerek kalmaksızın müracaat hakkı kullanılabilir.
Zamanaşımı Süreleri ve Alternatif Hukuki Yollar
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 814/1 gereğince hamilin cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına yöneltebileceği müracaat hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Kanunun 814/2 maddesi uyarınca çek borçlularından birinin diğerine yönelteceği rücu taleplerinde ise zamanaşımı süresi, borçlunun ödeme yaptığı veya çekin dava yoluyla kendisine ileri sürüldüğü andan itibaren üç yıl olarak işler.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 814Kaynağı aç
İbraz süresinin kaçırılması veya protesto/tespit işlemlerinin vaktinde yapılmaması nedeniyle kambiyo hukukuna dayalı müracaat hakları düştüğünde hamil korumasız kalmaz. Bu ihtimalde hamil, taraflar arasındaki temel borç ilişkisine dayanarak alacağını ileri sürebileceği gibi Türk Ticaret Kanunu'nun poliçe hükümlerine yaptığı yollama çerçevesinde koşulları varsa sebepsiz zenginleşme davası yoluna gidebilir.
Çek düzenlendiği yerde kaç gün içinde ibraz edilmelidir?
Düzenlendiği yerde ödenecek çekler, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 796/1 uyarınca on gün içinde muhatap bankaya ibraz edilmelidir.
Çekin ibraz süresi hangi gün işlemeye başlar?
İbraz süresi, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 796/3 gereğince çekte yazılı düzenleme gününün ertesi günü işlemeye başlar; düzenleme tarihi süre hesabına katılmaz.
İbraz süresinin son günü tatile rastlarsa ne olur?
Sürenin son günü pazar veya resmi tatil gününe rastlarsa ibraz süresi izleyen ilk iş gününün sonuna kadar uzar; sürenin arasına giren tatil günleri ise hesaba dahil edilir.
Düzenleme tarihinden önce çek bankaya ibraz edilebilir mi?
5941 sayılı Çek Kanunu Geçici m. 3/5 uyarınca 31/12/2028 tarihine kadar çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce muhatap bankaya ödeme için ibrazı kanunen geçersizdir.
İbraz süresi geçtikten sonra banka çeki ödeyebilir mi?
Düzenleyen tarafından ibraz süresi bittikten sonra çekten cayılmamışsa muhatap banka sürenin bitiminden sonra da çeki ödeyebilir.
Çekte zamanaşımı süresi ne kadardır?
Hamilin cirantalar, düzenleyen ve diğer borçlulara karşı müracaat hakları 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 814/1 uyarınca ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy