Çek Hesabı, Ödeme ve Karşılıksız Çek Hükümleri

5941 sayılı Çek Kanunu, çek defterlerinin içeriğini, çekin düzenlenmesini ve kullanılmasını, çek hamilinin korunmasını, kayıt dışı ekonominin denetimine katkıyı ve karşılıksız çek ile diğer yükümlülük ihlallerinin yaptırımlarını belirler. Kanunda hüküm bulunmayan hâllerde genel hükümler uygulanır. Çekin taşıması gereken unsurlar ayrıca 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 780. maddesinde gösterilmiştir.

Çek hesabının açılması

Banka, çek hesabı açılırken kişinin yasaklı olup olmadığını araştırır ve ekonomik ile sosyal durumunun belirlenmesinde gerekli basiret ve özeni gösterir. Yasaklılık bakımından Risk Merkezi ve adli sicil kayıtları alınır. Açık kimlik için fotoğraflı nüfus cüzdanı, pasaport veya sürücü belgesi örneği; ayrıca yerleşim yeri belgesi ve vergi kimlik numarası istenir. Tacirden ticaret sicili, esnaf ve sanatkârdan esnaf ve sanatkâr sicili kaydı alınır. Hesap kapatılırsa bu belgeler kapatma tarihinden itibaren on yıl saklanır.

Yurt dışında yerleşik kişi bankaya Türkiye’de bir adres bildirmek zorundadır. Çek karşılığı tamamen veya kısmen yoksa bankaca bilinen adresler, talep hâlinde hamile verilir. Çek hesabı ilgilinin, vekilin veya yasal temsilcinin imzası olmadan açılamaz. Hesap açılmasını veya mevcut hesaptan çek defteri verilmesini isteyen kişi, her defasında tacir ya da esnaf ve sanatkâr olup olmadığını ve hakkında çek düzenleme ile çek hesabı açma yasağı bulunmadığını yazılı olarak beyan eder.

Tüzel kişi adına verilen beyannamede, yönetim organında görev yapan, temsilci veya imza yetkilisi kişilerin de çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı bulunmadığı belirtilir. Banka, gerçek veya tüzel kişi hesabında ve sermaye şirketlerinde ayrıca yönetim organında görev yapanlar ile ticaret siciline tescilli şirket yetkilileri bakımından yasağın olmadığını kontrol eder; sorgu sonucunu muhafaza eder. Hakkında yasak kararı bulunan gerçek kişinin yönetim organında görev yaptığı veya ticaret siciline tescilli yetkilisi olduğu tüzel kişiye çek defteri verilmez.

Hamiline hesap ve çek yaprağı

Hamiline düzenlenecek çekler için yalnızca bu çeklere ilişkin işlemlerin işlendiği ayrı çek hesabı açılır. Bu çeklerde hamiline çek defteri yaprakları kullanılır ve yaprak üzerinde “hamiline” ibaresi matbu olarak bulunur. Her yaprakta hesap numarası, hesabın bulunduğu şubenin adı, hesap sahibinin adı ve soyadı veya tüzel kişinin adı, vergi kimlik numarası ve basım tarihi yer alır. Gerçek kişide Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası, tüzel kişide varsa MERSİS numarası yazılır. Hesap sahibi ile düzenleyen farklı kişilerse düzenleyenin kimlik numarası da eklenir. Tüzel kişi adına çek düzenleyenin adı ve soyadı çek üzerine açıkça yazılır.

Çek, Türk Ticaret Kanunu’nda aranan unsurları taşıyorsa 5941 sayılı Kanun’un 2. maddesindeki biçim koşullarına uymaması senedi geçersiz kılmaz. 6102 sayılı Kanun’un 780. maddesi çekte bulunacak kayıtları sayar: çek sözcüğü veya senet başka dilde yazılmışsa o dildeki karşılığı, belirli bedelin kayıtsız ve şartsız havalesi, muhatabın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası, bankanın verdiği seri numarası ve karekod. Seri numarası ile karekod 15/7/2016 tarihli ve 6728 sayılı Kanun’la maddeye eklenmiştir.

Çek hesabı, ancak sahibinin veya yasal temsilcisinin yazılı talebiyle ya da mevduat veya katılım fonu zamanaşımı süresinin dolması üzerine kapatılabilir. Hesap kapatıldıktan sonra, üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilen çekler karşılıksız işlemine tabi tutulur. Esnaf ve sanatkâr odasına kayıtlı olup tacirlere özgü çek hesabı açtıranlar hakkında Kanunun tacirlere ilişkin hükümleri uygulanır.

Ödeme ve karşılıksız işlem

Karşılığı hesapta olan çek, hamilin vergi kimlik numarası varsa bu numara belirlendikten sonra, hesabın bağlı olduğu muhatap bankanın herhangi bir şubesinde ödenir. İbraz, hesabın açıldığı şube dışında yapılırsa ödeme o şubenin karşılığı sormasından sonra gerçekleşir. Karşılıksız işlemi, bankanın hamile kanun gereği ödemesi gereken tutarın dışında kalan ve çek bedelinden karşılanamayan miktarla sınırlıdır.

Muhatap banka, ibraz eden düzenleyici dışındaki hamile ve süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için ödeme yükümlülüğü altındadır. Karşılık hiç yoksa madde metnindeki ölçü, çek bedeli bin Türk Lirası veya üzerindeyse bin Türk Lirası, altındaysa çek bedelidir. Karşılık kısmen varsa, bedel bin Türk Lirası veya altındayken çek bedelini aşmamak şartıyla kısmî karşılık bin Türk Lirasına tamamlanır; bedel bunun üzerindeyse yine bedeli aşmamak şartıyla kısmî karşılığa bin Türk Lirası eklenir. Aynı fıkradaki miktar, Türkiye İstatistik Kurumu fiyat endekslerindeki yıllık değişmeler gözetilerek Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından her yıl ocak ayında belirlenir ve Resmî Gazete’de yayımlanır. Bu ödeme yükümlülüğü, çek defterinin teslimi sırasında hesap sahibi ile banka arasında yapılmış dönülemeyecek bir gayrinakdî kredi sözleşmesi hükmündedir.

Hamil talep ederse karşılıksızdır işlemi çekin arka yüzüne yazılır. Yazılacak hususlar, tahsil için ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın yükümlülüğü çerçevesinde ödediği miktar ve ibraz eden gerçek kişinin adı ile soyadıdır. Bu kişi bedeli tüzel kişi adına tahsil ediyorsa bu husus belirtilir. İşlem, ibraz eden ile banka yetkilisinin imzasıyla tamamlanır. Bankanın ödediği miktar düşüldükten sonra karşılıksız kalan tutar açıkça gösterilir. Hamil imzalamaktan kaçınırsa karşılıksızdır işlemi yapılmaz.

Bankanın üçüncü fıkraya göre ödemekle yükümlü olduğu tutar dâhil kısmî ödeme hamil tarafından kabul edilmezse, ikinci fıkra uyarınca karşılıksızdır işlemi yapılır. İbraz tarihi ve ödememe nedeni çekin üzerine yazılır; çek, imza alınarak hamile geri verilir ve ön ile arka yüzünün fotokopisi bankada saklanır. Çek hesabında hiç karşılık yokken hamil yalnızca bankanın üçüncü fıkraya göre ödemekle yükümlü olduğu tutarın ödenmesini isterse de aynı fıkra hükmü uygulanır.

Üçüncü fıkradaki tutar dâhil kısmî ödemede çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisi hamile ücretsiz verilir. Hamil bu fotokopiyle müracaat borçlularına veya kambiyo senetleri hakkındaki takip usullerine başvurabilir. İcra mahkemesine şikâyette bulunurken fotokopiyi dilekçesine ekleyebilir ve bunu icra daireleri ile mahkemelerde ispat aracı olarak kullanabilir. Mahkeme veya icra dairesi isterse çekin aslı bu mercilere gönderilir.

Hesapta karşılık bulunduğu hâlde çek bedelinin hamile geç ödenmesi veya bankanın kanun gereği ödemesi gereken tutarın gecikmesi, bankaya her gün için binde üç gecikme cezası yükler. Bu iki gecikme hâlinde 4/12/1984 tarihli ve 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun hükümleri işletilmez.

İbraz zamanı ve bankanın sorumluluk süresi

Üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çekin karşılığı, Türk Ticaret Kanunu’nun 707. maddesi uyarınca kısmen veya tamamen ödenmemişse bu çekle hukuki takip yapılamaz. İleri düzenleme tarihli çekle hukuki takip yapılabilmesi için çekin, üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması şarttır.

Çek, üzerinde yazılı baskı tarihinden itibaren beş yıl içinde ibraz edilmezse muhatap bankanın 3. maddenin üçüncü fıkrasına göre ödemekle yükümlü olduğu tutara ilişkin sorumluluğu sona erer.

Karekod ve bilgi paylaşımı

Lehine karekodlu çek düzenlenen lehtar, teslim aldığı çeki Türk Ticaret Kanunu’nun 780. maddesinin üçüncü fıkrasında belirtilen sisteme kaydeder. Karekodlu çek sisteme kaydedildikten sonra çek düzenleyen tüzel kişinin temsilcilerinde meydana gelen değişiklikler, çek hesabı sahibi tüzel kişinin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Çek alacaklıları, ellerinde bulunan çek üzerinden çek hesabı sahibine ve bu çeki düzenleyenlere ilişkin verilere karekod aracılığıyla erişebilir. Bu veriler; hesap sahibinin adı, soyadı veya ticaret unvanını, tacirde ticaret siciline tescilli yetkilileri, çek hesabı bulunan toplam banka sayısını, bankalara ibraz edilmemiş çeklerin adedi ve tutarını, düzenlenerek bankalara teslim edilen çeklerin adedi ve tutarını ve son beş yılda ibrazında ödenen çeklerin adedi ile tutarını kapsar. İbraz edilen ilk ve son çekin tarihleri ile ibrazında ödenen son çekin tarihi de gösterilir.

Karekod ayrıca son beş yılda karşılıksız işlemi görüp hâlen ödenmemiş çeklerin ve sonradan ödenen çeklerin adedi ile tutarını, son karşılıksız çekin ibraz tarihini, çek hesabı açma yasağının bulunup bulunmadığını ve varsa yasaklama kararının tarihini gösterir. Her çek yaprağına ilişkin tedbir kaydı ile hesap sahibi tacirse iflas kararı verilip verilmediği ve karar tarihi de yer alır. İkinci fıkrada sayılan veriler, çek hesabı sahibi veya cirantanın rızası aranmaksızın üçüncü kişilerin erişimine sunulur.

Karekodun okutulması ve bilgilerin paylaşılması için öngörülen sistemi, 5411 sayılı Kanun’un ek 1. maddesi uyarınca kurulmuş Türkiye Bankalar Birliği Risk Merkezi oluşturur. Merkez, aynı ek maddenin on birinci fıkrasına göre bilgi alışverişinde bulunduğu şirketle sistem verilerini paylaşabilir; yetki kullanılırsa sistem o şirket yanında kurulabilir. MERSİS numarası ile karekodun tanımı, içeriği ve uygulamanın usulü müşterek tebliğe bırakılmıştır.

Hamiline çek bildirimleri

Bankalar, hamiline çek hesabı sahiplerinin açık kimliklerini, adreslerini ve vergi kimlik numaralarını; bu hesaplardan ödeme yapılan kişilere ait aynı bilgileri, yapılan ödemelerin tutarlarını ve üzerinde vergi kimlik numarası bulunmayan çeklere ilişkin bilgileri dönemler itibarıyla Gelir İdaresi Başkanlığına elektronik ortamda bildirir.

Tacir tüzel kişi veya onun faaliyetleriyle ilişkilendirilmek kaydıyla, tüzel kişinin gerçek kişi ortakları, ortakların ilgili bulunduğu veya tüzel kişinin ya da ortaklarının etkisi altında bulundurduğu gerçek kişiler ile yönetim organında görev alan veya temsilci sıfatını taşıyan gerçek kişiler adına açılmış çek hesapları, tacir tüzel kişiye ait kabul edilir. Söz konusu ilişkinin varlığına yönelik emareler varsa hesabın bulunduğu banka şubesi durumu Gelir İdaresi Başkanlığına bildirir.

Hamiline çek defteri yaprağı kullanılmadan hamiline çek keşide edildiğini saptayan banka, elindeki delillerle birlikte tespitin üzerinden en çok bir hafta geçmeden durumu Cumhuriyet başsavcılığına ve Gelir İdaresi Başkanlığına iletir.

Karşılıksız çek suçu ve yasak

Üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içindeki ibrazda karşılıksızdır işlemine sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine her çekle ilgili olarak bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Hükmedilecek adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına, bu yasak varsa yasağın devamına hükmeder. Yargılama sırasında da mahkeme resen, koruma tedbiri olarak çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir.

Koruma tedbiri niteliğindeki çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına itiraz, İcra ve İflas Kanunu’nun 353. maddesinin birinci fıkrası çerçevesinde incelenir. Yasak, hesap sahibi gerçek veya tüzel kişi ile tüzel kişi adına çeki keşide edenleri kapsar. Karşılıksız çek sermaye şirketi adına düzenlenmişse yönetim organı ve ticaret siciline tescilli şirket yetkilileri de yasak kapsamına girer.

Çek karşılığını ilgili banka hesabında bulundurmakla yükümlü kişi çek hesabı sahibidir. Hesap sahibi tüzel kişiyse bu yükümlülük, mali işleri yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesine aittir. Böyle bir belirleme yapılmamışsa yükümlülük, yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişilere aittir.

Karşılıksız çeke bağlanan bu suçun davası icra mahkemesinde açılır. Yargılama, İcra ve İflas Kanunu’nun 347, 349, 350, 351, 352 ve 353. maddelerindeki usule tabidir. Yer bakımından dava, çekin tahsile ibraz edildiği şubenin, hesabın açıldığı şubenin veya hesap sahibi ile şikâyetçinin yerleşim yerinin mahkemesinde görülebilir.

Yasak süresince ilgili kişiler sermaye şirketlerinin yönetim organına yeni görevle giremez. Yasaktan önce başlayan organ üyelikleri ise görev süresinin sonuna kadar sürer. Gerçek kişi hesap sahibi, kendi adına çek keşide etmesi için başkasına temsil veya vekâlet veremez. Böyle bir kişi çek düzenlerse hukuki ve cezai sorumluluk yine hesap sahibindedir.

Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı, adres değişikliği bildirilmediği sürece ilgilinin çek hesabı açtırırken bildirdiği adrese 11/2/1959 tarihli ve 7201 sayılı Tebligat Kanunu’nun 35. maddesine göre derhal tebliğ edilir. Adresin bankaya yanlış bildirilmesi veya fiilen terk edilmiş olması hâlinde de tebligat yapılmış sayılır.

Karşılıksız kalan çekle ilgili yargılama beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, davanın düşmesi veya davanın reddi ile sonuçlanırsa aynı kararda çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılmasına karar verilir. Beşinci maddenin birinci fıkrasında tanımlanan suç nedeniyle ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması hükümleri uygulanmaz.

Beşinci madde uyarınca verilen adli para cezasının ödenmemesi hâlinde bu ceza, 13/12/2004 tarihli ve 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 106. maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir.

Ödeme, şikâyet ve yasağın kaldırılması

Karşılıksız kalan çek bedelini, çekin üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ve 3095 sayılı Kanun’a göre ticari işlerde uygulanan temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında yargılama aşamasında davanın düşmesine karar verilir. Mahkûmiyet hükmü kesinleşmişse hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir. Şikâyetten vazgeçme hâlinde de aynı sonuç uygulanır.

Cezanın tamamı infaz edildikten üç yıl ve her durumda yasağın konulmasından on yıl geçince kişi, hükmü veren mahkemeden çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılmasını isteyebilir. Bu istem üzerine verilen karara itiraz, İcra ve İflas Kanunu’nun 353. maddesinin birinci fıkrasına göre yapılır. Yasağın kaldırılması kararı kesinleşince sonuç, 5. maddenin sekizinci fıkrasındaki usulle MERSİS ve Risk Merkezine bildirilir ve ilan edilir.

Çek defteri ve banka görevlilerine ilişkin suçlar

Tacirin ticari işletmesiyle ilgili iş ve işlemlerinde, tacir olmayan kişinin çek defteri kullanılarak çek düzenleyen ve düzenleten kişi altı aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Tacir olmayan kişiye tacire verilmesi gereken çek defterini veren banka görevlisi hakkında elli günden yüz elli güne kadar adli para cezasına hükmolunur.

5941 sayılı Kanun’un 2. maddesinin üçüncü fıkrasındaki beyana aykırı biçimde bankaya gerçeğe uymayan bilgi veren kişi üç aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla karşılaşır. Beyanname alınmadan veya beyannamedeki bilgiye rağmen yasaklı kişiye, onun yönetimde görev aldığı, temsil ettiği ya da imza yetkisi bulunan tüzel kişiye çek defteri veren banka görevlisine ise elli günden yüz elli güne kadar adli para cezası verilir.

Kısmen veya tamamen karşılıksız çekte, talep olmasına karşın karşılıksızdır işlemini yapmayan banka görevlisi şikâyet üzerine bir yıla kadar hapis cezası alır. Hesapta karşılık varken ödemeyen veya bankanın kanun gereği ödemesi gereken tutarı hamile vermeyen görevli için de şikâyete bağlı aynı üst sınır öngörülmüştür.

Çek düzenleme ve hesap açma yasağı devam ederken çek düzenleyen kişi, fiil daha ağır bir suça vurmuyorsa bir yıldan üç yıla kadar hapisle cezalandırılır. Yasaklı adına çek hesabı açan banka görevlisinin cezası üç aydan bir yıla kadar hapistir.

Çek defteri basma veya bastırma yetkisi bulunmayanların bu işi yapması iki yıldan beş yıla kadar hapis ve bin beş yüz güne kadar adli para cezasını gerektirir. Hamiline yaprak kullanmadan hamiline çek düzenleyen kişiye, her aykırı çek için Cumhuriyet savcısı üç yüz Türk Lirasından üç bin Türk Lirasına kadar idari para cezası uygular.

İkinci maddedeki bilgi ve belgelerin sağlanması ve saklanması hükmüne aykırı hareket edilmesi veya karşılıksız çek nedeniyle hamilin talebi üzerine düzenleyicinin banka kayıtlarındaki adreslerinin verilmemesi hâlinde ilgili bankaya Cumhuriyet savcısınca beş yüz Türk Lirasından beş bin Türk Lirasına kadar idari para cezası verilir.

Takas ve geçiş hükümleri

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, çeklerin şubeler arasında hesaben ödenmesine yarayan ve tüzel kişiliği bulunan sistemi kurabilir, gözetiminde yürütebilir. Yetkisini uygun gördüğü başka bir kuruluş eliyle de kullanabilir. Yönetmelikteki esaslara göre çek fiziken ibraz edilmeden yalnız bilgileri takas odası aracılığıyla elektronik ortamda muhatap bankaya gönderilirse bu işlem, 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 710. maddesi anlamında takas odasına ibraz sayılır.

Yürürlükten kaldırılmış 6762 sayılı Kanun’un 710. maddesi, çekin takas odasına ibrazını ödemeye ibraz yerine geçirir. Takas odası yoluyla gelen çekte, 3. maddenin üçüncü fıkrasındaki sorumluluk tutarı dâhil kısmî ödeme yapılmaz; bankanın bu tutarı ödeme yükümlülüğü ise kalkmaz. Yeterli karşılık yoksa hesapta duran kısmî karşılık, çeki ibraz eden hamil lehine on beş gün bloke edilir.

19/3/1985 tarihli ve 3167 sayılı Kanun ile 26/2/2003 tarihli ve 4814 sayılı Kanun’un geçici 1 ilâ 5. maddeleri yürürlükten kaldırılmıştır. Geçici 3. madde, kendi yayımından önce yürürlükteki hükümler ve mülga 3167 sayılı Kanun uyarınca düzenlenen eski çeklerin hukuki geçerliliğini korur. Eski çek defterleri bakımından bankanın 3. maddenin üçüncü fıkrasındaki tutara ilişkin sorumluluğu 30/6/2018 tarihinde sona erer.

Geçici 3. madde, 31/12/2028 tarihine kadar düzenleme tarihinden önce çekin ödenmek üzere muhatap bankaya ibrazını geçersiz sayar. Geçici 5. madde, 5. maddede tanımlanan ve 24/3/2020 tarihine kadar işlenen suçtan mahkûm olanların infazını, maddenin yürürlüğe girdiği tarihte durdurur. Hükümlü, tahliyeden itibaren en geç bir yıl içinde ödenmeyen çek bedelinin onda birini alacaklıya öder. Kalan borç, bu bir yıllık sürenin bitiminden sonra ikişer ayda bir on beş eşit taksitle ödenirse mahkeme, mahkûmiyetin bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verir.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy