Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunabilmek için temel hak ihlaline neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem veya ihmale karşı kanunda yer alan idari ve yargısal yolların tamamının tüketilmiş olması gerekir. Bireysel başvuru kurumu, olağan kanun yollarının yerine geçen bir yol olmayıp idari ve yargısal mekanizmalar işletildikten sonra devreye giren ikincil nitelikte bir başvuru yoludur.
6216 sayılı ANAYASA MAHKEMESİNİN KURULUŞU VE YARGILAMA USULLERİ HAKKINDA KANUN m. 45Kaynağı aç
2709 sayılı TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI m. 148Kaynağı aç
Bireysel Başvuru Hakkının Dayanağı ve Çerçevesi
Anayasa m. 148/1 gereğince Anayasa Mahkemesi bireysel başvuruları karara bağlamakla görevli ve yetkilidir. Anayasa m. 148/3 uyarınca temel hak ve özgürlükleri kamu gücü tarafından ihlal edilen herkes Mahkemeye başvurabilir; 6216 sayılı Kanun m. 45/1 ise bu korumayı Türkiye'nin taraf olduğu ek protokolleri de kapsayacak biçimde açıklar. Anayasa m. 148/5 uyarınca bireysel başvuruya ilişkin usul ve esaslar kanunla düzenlenir.
İkincillik İlkesi ve Kanun Yollarının Tüketilmesi Zorunluluğu
6216 sayılı Kanun m. 45/2 uyarınca, ihlale sebebiyet verdiği öne sürülen işlem, eylem ya da ihmale dair mevzuatta öngörülen idari ve yargısal yolların tümü tüketilmeden bireysel başvuru yapılamaz. Bireysel başvurunun ikincil niteliği gereği, temel hak ve özgürlüklere yönelik aykırılıklarda öncelikle yetkili idari mercilere ve derece mahkemelerine başvurulması gerekir. Başvuru yolları usulünce tüketilmeden bir ihlal iddiasının Anayasa Mahkemesince incelenmesi kural olarak mümkün değildir.
Başvurucunun Özen Yükümlülüğü ve İddiaların İleri Sürülmesi
İkincillik ilkesi çerçevesinde başvurucunun, temel hak ve özgürlüklerinin ihlal edildiğine dair iddialarını öncelikle yetkili idari makamlara ve derece mahkemelerine usulüne uygun şekilde iletmesi gerekir. Başvurucu, elindeki bilgi ve kanıtları bu mercilere zamanında sunmak ve dava ile başvuru sürecini takip etmek için gereken özeni göstermekle yükümlüdür. Olağan başvuru yollarında usulünce ileri sürülmeyen ve gereği gibi takip edilmeyen ihlal iddiaları bireysel başvuruya konu edilemez.
Kanun Yolu İncelemesi Yasağı ve Mahkemenin İnceleme Yetkisi
Anayasa m. 148/4 uyarınca bireysel başvuruda kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz. 6216 sayılı Kanun m. 49/6 hükmüne göre ise mahkeme kararlarına karşı yapılan başvurularda bölümlerin incelemesi, yalnızca bir temel hakkın ihlal edilip edilmediği ve bu ihlalin nasıl ortadan kaldırılacağının belirlenmesiyle sınırlı olup bölümlerce kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme gerçekleştirilemez.
6216 sayılı ANAYASA MAHKEMESİNİN KURULUŞU VE YARGILAMA USULLERİ HAKKINDA KANUN m. 49Kaynağı aç
Başvuru Yollarının Tüketilmemesinin Usuli Sonucu
Kanunda öngörülen başvuru yolları tüketilmeden bir ihlal iddiasının incelenmesi kural olarak mümkün değildir. Temyiz talebinin reddine dair karara karşı temyiz yoluna başvurulması hükmün infazını ertelemese dahi, bu kanun yolunun iddia edilen ihlalin giderilmesi bakımından etkili ve öncelikli görülmesi hâlinde tüketme kuralından ayrılmayı gerektiren bir neden bulunmayabilir. Kanunda öngörülen yargısal yollar tüketilmeden yapılan başvurularda, diğer kabul edilebilirlik koşulları incelenmeksizin başvuru yollarının tüketilmemiş olması nedeniyle kabul edilemezlik kararı verilebilmektedir.
Bireysel Başvuruya Konu Olamayacak İşlemler
6216 sayılı Kanun m. 45/3 hükmü uyarınca yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamaz. Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi kararları ve Anayasanın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler de bireysel başvurunun konusu olamaz.
Bireysel başvurudan önce idari ve yargısal yolların tamamı tüketilmeli midir?
Anayasa m. 148/3 başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmesini şart koşarken, 6216 sayılı Kanun m. 45/2 uyarınca ihlale neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının bireysel başvuru yapılmadan önce tüketilmiş olması gerekir.
Derece mahkemesinde dile getirilmeyen bir hak ihlali iddiası incelenebilir mi?
Hayır, temel hak ve özgürlük ihlali iddialarının öncelikle yetkili mercilere usulüne uygun iletilmesi ve takip edilmesi şart olup olağan yollarda ileri sürülüp takip edilmeyen iddialar bireysel başvuruya konu edilemez.
Anayasa Mahkemesi derece mahkemesi gibi kanun yolu incelemesi yapabilir mi?
Hayır, Anayasa m. 148/4 uyarınca bireysel başvuruda kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz. 6216 sayılı Kanun m. 49/6 gereğince mahkeme kararlarına karşı yapılan başvurularda inceleme, bir temel hakkın ihlal edilip edilmediği ve ihlalin nasıl ortadan kaldırılacağının belirlenmesi ile sınırlıdır.
Düzenleyici idari işlemlere karşı doğrudan bireysel başvuru yapılabilir mi?
Hayır, 6216 sayılı Kanun m. 45/3 hükmü gereğince yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy