İptal Davasının Konusu ve İstisnaları
Yasaların, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ile Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü kurallarının Anayasa'ya hem şekil hem de esas yönünden uygunluğunun denetimi Anayasa Mahkemesi Genel Kurulunun görev ve yetkisi kapsamındadır.
Norm denetimi alanında anayasal sınırlar belirlenmiştir. Olağanüstü hallerde ve savaş hallerinde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin şekil ve esas bakımından Anayasa'ya aykırılığı ileri sürülerek iptal davası açılamaz. Ayrıca usulüne göre yürürlüğe konulmuş uluslararası antlaşmalar aleyhine de Anayasa Mahkemesine başvurulamaz.
Dava Açmaya Yetkili Süjeler ve Şekil Denetimi Sınırları
Cumhurbaşkanı iptal davası açma yetkisini tek başına kullanabilir. Anayasa'nın 104 ve 150. maddeleri kapsamında kullanılan bu yetki karşı imza kuralına tabi olmadığı gibi, Cumhurbaşkanına dava açma yükümlülüğü de getirmez.
Anayasa'nın 148. maddesi uyarınca kanunların şekil bakımından denetlenmesi, son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı hususuyla sınırlıdır. Anayasa değişikliklerinde ise şekil denetimi sadece teklif ve oylama çoğunluğuna uyulup uyulmadığı ile teklifin ivedilikle görüşülemeyeceği şartına riayet edilip edilmediği hususlarını kapsar.
Şekil bozukluğuna dayalı iptal davası yalnızca Cumhurbaşkanı veya Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin beşte biri tarafından açılabilir. Türkiye Büyük Millet Meclisinde en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubunun şekil bakımından iptal davası açma yetkisi bulunmamaktadır.
İptal Davasında Hak Düşürücü Süreler
Kanunun yayımlandığı tarihten itibaren on gün geçtikten sonra şekil bozukluğuna dayalı iptal davası açılamaz. Bu on günlük sürenin dolmasının ardından şekil bozukluğu iddiası somut norm denetimi sırasında def'i yoluyla da ileri sürülemez.
Anayasa'nın 151. maddesinde belirtildiği üzere; iptali talep edilen yasa, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ya da Meclis İçtüzüğü düzenlemelerinin Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren altmış günlük hak düşürücü süre geçtiğinde iptal davası açma imkânı ortadan kalkar.
Dava Dilekçesi ve Usul Eksikliklerinin Giderilmesi
Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki üyelerin açacağı iptal davasında, dava dilekçesinde davayı açan bütün milletvekillerinin isim ve imzalarının bulunması şarttır. Dava dilekçesinde imzası bulunan üyelerin sonradan hata ile imza attıklarını bildirmeleri davanın görülmesini engellemez.
İptal davası dilekçesinde aykırılık teşkil eden hükümler, bu hükümlerin aykırı bulunduğu Anayasa maddeleri ve gerekçeleri açıkça belirtilmelidir. Dava dilekçesinin Mahkeme Genel Sekreterliğince kaleme havalesi ile dava açılmış sayılır.
Dava açılırken gerekli belgelerde eksiklik tespit edilirse Mahkemece ilgililere eksikliklerin giderilmesi için süre verilir. Tanınan bu süre içinde eksiklikler giderilmezse davanın açılmamış sayılmasına karar verilir.
Yargılama Usulü ve İnceleme Aşaması
Anayasa'nın 149. maddesine göre Anayasa Mahkemesi tarafından şekil bakımından iptal davaları öncelikle incelenir. İptal isteminde esas ve şekil talepleri birlikte ileri sürülmüşse ayrım yapılmaksızın bir bütün halinde inceleme yapılır; hem şekil hem de esas bakımından ayrı davalar açılmış olması durumunda ise Mahkeme davaları birleştirerek inceleyebilir.
Anayasa Mahkemesi incelemelerini kural olarak dosya üzerinden yürütür. Mahkeme gerekli gördüğü durumlarda ilgilileri ve bilgi sahiplerini dinleyebilir. Yalnızca siyasi parti kapatma davalarında siyasi parti yetkililerinin savunmasının dinlenmesi zorunludur.
İptal Kararlarının Hukuki Sonuçları ve Bağlayıcılığı
Anayasa'nın 153. maddesi gereğince Anayasa Mahkemesi kararları kesindir ve iptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz. Mahkeme bir kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin tamamını yahut bir hükmünü iptal ederken, kanun koyucu gibi hareketle yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm kuramaz.
Hakkında iptal kararı verilen düzenlemeler yahut bunların belirli maddeleri, verilen kararın Resmî Gazete'de yayımlanması ile kural olarak yürürlükten kalkar. Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi gerekli şartlar oluştuğunda iptal kararının yürürlüğe gireceği günü ayrıca belirleyebilmekte olup bu erteleme süresi Resmî Gazete yayımından itibaren azami bir yıl olarak uygulanır.
İptal kararının yürürlüğe girişinin ertelendiği hallerde Türkiye Büyük Millet Meclisi, doğan hukuki boşluğu dolduracak kanun teklifini öncelikle görüşüp karara bağlar. Anayasa'nın 153. maddesi uyarınca iptal kararları geriye yürümez ve Resmî Gazetede yayımlandığında yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar.
Anayasanın üstünlüğü ve hukuk devleti ilkeleri uyarınca, bir kuralın Anayasa Mahkemesince iptal edildiği bilindiği halde görülmekte olan davaların Anayasaya aykırılığı saptanan kurallara göre çözümlenmesi hukuka uygun kabul edilmemektedir. Bununla birlikte yürürlüğü ileri bir tarihe ertelenen iptal kararlarında, erteleme süresi devam ederken mahkemelerin yürürlüğü henüz sona ermemiş normu dikkate alarak hüküm kurabilmesi de değerlendirilmektedir.
İptal davası açma süresi kaç gündür?
Doğrudan iptal davası açma hakkı, kural olarak iptali istenen düzenlemenin Resmî Gazetede yayımlanmasından başlayarak altmış gün sonra düşer; ancak kanunların şekil bozukluğuna dayalı davalarda bu süre yayımdan itibaren on gündür.
Olağanüstü hal kararnamelerine karşı Anayasa Mahkemesinde dava açılabilir mi?
Olağanüstü hallerde ve savaş hallerinde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin şekil ve esas bakımından Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesine iptal davası açılamaz.
Anayasa Mahkemesi iptal kararları geçmişe yürür mü?
Anayasa'nın 153. maddesi uyarınca iptal kararları geriye yürümez ve kural olarak kararın Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlük doğurur.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy