Bilgi Edinme Hakkı Kapsamı, Başvurusu ve İtiraz Yolları

Bilgi Edinme Hakkının Hukuki Niteliği ve Yararlanabilecek Kişiler

Bilgi edinme hakkı, Anayasa'nın 74. maddesinde düzenlenmiş anayasal bir haktır. Bu haktan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı gerçek kişiler ile Türkiye'de faaliyette bulunan tüzel kişiler yararlanabilir. Karşılıklılık esası gözetilmek şartıyla, Türkiye'de ikamet eden yabancı gerçek kişiler ile Türkiye'de faaliyette bulunan yabancı tüzel kişiler de bu hak kapsamında ilgili kurum ve kuruluşlara başvurma imkanına sahiptir.

Bilgi edinme hakkı ile Anayasa'nın 74. maddesinde yer alan dilekçe hakkı kapsam ve amaç bakımından birbirinden ayrılır. Dilekçe hakkı ile bireyler kendileri veya kamuyla ilgili dilek ve şikayetlerini yetkili mercilere iletirken, bilgi edinme başvurusu yoluyla kurum ve kuruluşların tasarrufunda bulunan bilgi veya belgelerin sunulması talep edilir.

Başvuru Yapılacak Merciler ile Bilgi ve Belge Kavramları

Bilgi edinme başvuruları kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarına yapılır. İlgili kamu kurum ve kuruluşları ile meslek kuruluşları, kanun kapsamına giren her türlü bilgi veya belgeyi başvuru sahiplerinin yararlanmasına sunmakla kanunen yükümlüdür.

Kanun kapsamında 'bilgi' kavramı, kurum ve kuruluşların sahip oldukları kayıtlarda yer alan kanun kapsamındaki her türlü veriyi ifade eder. 'Belge' kavramı ise kurum ve kuruluşların sahip oldukları yazılı, basılı veya çoğaltılmış dosya, evrak, kitap, dergi, broşür, etüt, mektup, program, talimat, kroki, plan, film, fotoğraf, teyp ve video kaseti, harita ile elektronik ortamda kaydedilen her türlü bilgi, haber ve veri taşıyıcılarını içine alır.

Bilgi Edinme Başvurusunun Yapılış Usulü ve Belgede Ayrılabilirlik

Bilgi edinme başvurusu; gerçek kişiler bakımından başvuranın adı, soyadı, imzası, oturma yeri veya iş adresini; tüzel kişiler bakımından ise tüzel kişinin unvanı, adresi ile yetkili kişinin imzasını ve yetki belgesini içeren bir dilekçeyle yapılır. İstenen bilgi veya belgenin açıkça belirtildiği bu dilekçe, ilgili kurum veya kuruluşa elden teslim edilebileceği gibi elektronik ortamda ya da diğer iletişim araçlarıyla da iletilebilir.

İstenen bilgi veya belgelerde gizlilik dereceli veya açıklanması yasaklanan unsurlar ile açıklanabilir nitelikte olanlar bir arada bulunuyor ve bunlar birbirlerinden ayrılabiliyorsa, Bilgi Edinme Hakkı Kanunu'nun 9. maddesi uyarınca gizli veya yasak bilgiler çıkarılarak kalan kısım başvuru sahibine sunulur. Bu ayırma işleminin gerekçesi başvuran kişiye yazılı olarak bildirilir.

Bilgi Edinme Hakkının İstisnaları ve Kapsam Dışı Konular

Devletin güvenliği, dış ilişkileri, savunması ve milli güvenliğine açıkça zarar verme tehlikesi taşıyan ve niteliği itibarıyla devlet sırrı sayılan gizlilik dereceli bilgi veya belgeler talep edilemez. Bunun yanında açıklanması ya da vaktinden önce duyurulması ülkenin ekonomik menfaatlerine zarar verecek yahut haksız rekabete veya kazanca yol açabilecek bilgi ve belgeler de bilgi edinme hakkı sınırlarının dışında bırakılmıştır.

Kurum ve kuruluşların yetkili birimlerince yürütülen idari soruşturmalarla ilgili olup açıklanması veya zamanından önce açıklanması halinde kişilerin özel hayatına açıkça haksız müdahale oluşturacak, ilgililerin ya da soruşturma görevlilerinin hayatını veya güvenliğini tehlikeye sokacak, soruşturmanın güvenliğini zedeleyecek, gizli kalması gereken bilgi kaynağının açığa çıkmasına neden olacak veya soruşturmayla ilgili benzeri bilgi ve kaynakların teminini güçleştirecek bilgi veya belgeler kapsam dışındadır. Açıklanması veya zamanından önce açıklanması suç işlenmesine yol açacak, suçların önlenmesi ve soruşturulması ya da suçluların kanuni yollarla yakalanıp kovuşturulmasını tehlikeye düşürecek, yargılama görevinin gereğince yerine getirilmesini engelleyecek veya hakkında dava açılmış bir kişinin adil yargılanma hakkını ihlal edecek bilgi veya belgeler de verilemez.

Kişinin izin verdiği durumlar hariç olmak üzere, özel hayatın gizliliği kapsamında sağlık bilgileri ile özel ve aile hayatına, şeref ve haysiyetine, mesleki ve ekonomik değerlerine haksız müdahale oluşturacak bilgi veya belgeler hak kapsamında değildir. Haberleşmenin gizliliğini ihlal edecek hususlar, kanunlarda ticari sır sayılan bilgiler ile gizli kalması kaydıyla sağlanan ticari ve mali bilgiler de istisna niteliğindedir. Kurum ve kuruluşlardan talep edilen tavsiye ve mütalaalar da bilgi edinme hakkı kapsamı dışında tutulmuştur.

Kamuoyunu ilgilendirmeyen ve sadece kurumun kendi personeli ile kurum içi uygulamalarına ilişkin düzenlemeler kural olarak kapsam dışındadır; ancak bu düzenlemeden etkilenen kurum çalışanlarının bilgi edinme hakları saklıdır. Kurumların faaliyetlerini yürütmek üzere edindikleri görüş, bilgi notu, teklif ve tavsiyeler aksi kararlaştırılmadıkça bilgi edinme kapsamındadır. Uzmanlık alanlarında yasal olarak görüş verme yükümlülüğü bulunan birimlerin mütalaaları ise kararlara esas teşkil etmesi şartıyla isteme açıktır. Fikir ve sanat eserlerine ilişkin başvurular da bilgi edinme hakkı dahilindedir.

Sivil ve askeri istihbarat birimlerinin görev ve faaliyetlerine ilişkin bilgi veya belgeler kural olarak bilgi edinme hakkının dışındadır; ancak bu bilgi ve belgeler kişilerin çalışma hayatını ve meslek onurunu etkileyecek nitelikte ise hak kapsamına girer. Yargı denetimi dışında kalan idari işlemlerden kişinin çalışma hayatını ve mesleki onurunu etkileyecek nitelikte olanlar da bilgi edinme hakkı kapsamındadır; ancak bu yolla bilgi edinilmesi işlemin yargı denetimine açılması sonucunu doğurmaz.

Cevap Süreleri, Kurula İtiraz ve Yargısal Başvuru Yolları

Kurum ve kuruluşlar başvuru üzerine istenen bilgi veya belgeye erişimi kural olarak onbeş iş günü içinde sağlarlar. İstenen bilgi veya belgenin kurum içindeki başka bir birimden sağlanması, başka bir kurum veya kuruluşun görüşünün alınmasının gerekmesi veya başvuru içeriğinin birden fazla kurumu ilgilendirmesi durumlarında ise erişim otuz iş günü içinde sağlanır ve bu sürenin uzatıldığı gerekçesiyle birlikte onbeş iş günlük sürenin bitiminden önce başvuru sahibine bildirilir. Cevaplar yazılı olarak veya elektronik ortamda verilir; istemin reddi halinde ret gerekçesi ve başvuru yolları kararda belirtilir. Bilgi veya belgelere erişim maliyetinin bildirilmesi durumunda süre kesilir ve ilgilinin onbeş iş günü içinde ödeme yapmaması halinde talep düşer.

Bilgi edinme istemi açıkça reddedilen başvuru sahibi, yargı yoluna başvurmadan önce ret kararının tebliğinden itibaren onbeş gün içinde Bilgi Edinme Değerlendirme Kuruluna itiraz edebilir. İdari başvurunun süresi içinde cevaplandırılmaması durumu bakımından 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 10. maddesinde idari makamlara yapılan başvurulara otuz gün içinde cevap verilmezse isteğin reddedilmiş sayılacağı ve bu tarihten itibaren dava açılabileceği kurala bağlanmıştır. Kurula itiraz edilmesi başvuru sahibinin idari yargıya başvurma süresini durdurur.

Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu itiraz konusundaki kararını 4982 sayılı Kanun'un 13. maddesi gereğince otuz iş günü içinde verir. Kurum ve kuruluşlar Kurulun talep ettiği bilgi veya belgeleri onbeş iş günü içinde sunmakla yükümlüdür. Kurul kararları başvuranı ve ilgili kurumları bağlayıcı niteliktedir. Kurul kararlarına karşı açılacak iptal davalarında süre, kararın yazılı bildiriminin yapıldığı tarihi izleyen günden itibaren altmış gündür.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy