4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu m. 1 uyarınca kanunun temel amacı; demokratik ve şeffaf yönetimin gereği sayılan eşitlik, tarafsızlık ve açıklık ilkeleri doğrultusunda kişilerin bilgi edinme hakkını kullanmalarına ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.
4982 sayılı BİLGİ EDİNME HAKKI KANUNU m. 1Kaynağı aç
Kanunun Kapsamı ve Temel Kavramlar
4982 sayılı Kanun m. 2 uyarınca kanun; kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının faaliyetlerinde uygulanır. Aynı düzenlemede, 3071 sayılı Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun hükümlerinin saklı olduğu açıkça hüküm altına alınmıştır.
Kanunun 3. maddesinde bilgi ve belge kavramları tanımlanmıştır. Bilgi, kurum ve kuruluşların sahip oldukları kayıtlarda yer alan ve bu Kanun kapsamına giren her türlü veriyi ifade eder. Belge ise bu kurum ve kuruluşların sahip oldukları yazılı, basılı veya çoğaltılmış dosya, evrak, kitap, dergi, broşür, etüt, mektup, program, talimat, kroki, plan, film, fotoğraf, ses ve video kasetleri, harita ile elektronik ortamda kayıt altına alınan her türlü bilgi, haber ve veri taşıyıcılarıdır.
Bilgi Edinme Hakkından Yararlanabilecek Kişiler ve Genel İlkeler
4982 sayılı Kanun m. 4 uyarınca kural olarak herkes bu haktan faydalanabilir. Ülkemizde ikamet eden yabancı uyruklular ile faaliyet gösteren yabancı tüzel kişiler bakımından ise istenen verinin kendileri veya faaliyet konularıyla bağlantılı olması ve karşılıklılık şartının sağlanması aranır. Bununla birlikte Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerden doğan hak ve yükümlülükler saklıdır.
Kurum ve kuruluşlar, kanunda yer verilen istisnalar haricindeki her türlü bilgi veya belgeyi başvuranların erişimine sunmakla yükümlüdür. 4982 sayılı Kanun m. 5 uyarınca kurumlar, yapılan bilgi edinme başvurularını etkin, süratli ve doğru şekilde sonuçlandırmak üzere gerekli idari ve teknik tedbirleri almak zorundadır.
Başvuru Usulü ve İstenebilecek Bilgilerin Niteliği
4982 sayılı Kanun m. 6 uyarınca başvuru; başvuru sahibinin adı, soyadı, imzası, oturma yeri veya iş adresini içeren bir dilekçeyle istenen bilgi veya belgenin bulunduğu kurum ya da kuruluşa sunulur. Başvuru sahibi tüzel kişi ise dilekçede tüzel kişinin unvanı, adresi, yetkili kişinin imzası ve yetki belgesi yer almalıdır. Başvuru, kişinin kimliğinin, imzasının veya yazının kimden çıktığının tespitine imkân veren bilgilerin belirlenebilir olması kaydıyla elektronik ortamda veya diğer iletişim araçlarıyla da yapılabilir.
4982 sayılı Kanun m. 7 doğrultusunda başvuruların, ilgili idarenin tasarrufunda olan yahut görevi icabı elinde yer alması gereken verilere yöneltilmesi gerekir. Kurumlar; münferit veya özel nitelikte bir mesai, tetkik, araştırma yahut analiz gerektiren bilgi veya belge taleplerini olumsuz yanıtlayabilir. Şayet talep konusu evrak başka bir mercide bulunmaktaysa dilekçe doğrudan yetkili birime aktarılır ve süreç hakkında başvurucu yazılı olarak bilgilendirilir.
Kurum ve kuruluşlarca yayımlanmış veya broşür, ilan, yayın ve benzeri yöntemlerle kamuya açıklanmış olan bilgi veya belgeler 4982 sayılı Kanun m. 8 gereğince bilgi edinme başvurusuna konu edilemez. Bununla birlikte, yayımlanmış veya kamuya açıklanmış bilgi veya belgelerin ne şekilde, nerede ve ne zaman açıklandığı ya da yayımlandığı başvuru sahibine bildirilir.
Erişim Şekli ve Kısmi Erişim Kuralı
4982 sayılı Kanun m. 10 gereğince kurum ve kuruluşlar başvuru sahibine istenen belgenin kural olarak onaylı bir kopyasını verir. İstenen bilgi veya belgenin niteliği gereği kopyasının verilmesinin mümkün olmadığı yahut kopya çıkarılmasının aslına zarar vereceği hallerde; yazılı ve basılı belgelerin aslının incelenip not alınabilmesi, ses kayıtlarının dinlenebilmesi ve görüntü kayıtlarının izlenebilmesi sağlanır. Belirtilen yöntemlerden farklı bir şekilde erişim sağlanması mümkünse belgeye zarar vermemek koşuluyla bu imkân tanınır.
4982 sayılı BİLGİ EDİNME HAKKI KANUNU m. 10Kaynağı aç
İstenen bilgi veya belgelerde gizlilik dereceli veya açıklanması yasaklanan bilgiler ile açıklanabilir nitelikteki bilgiler birlikte yer alıyorsa ve bunlar birbirinden ayrılabiliyorsa kısmi erişim uygulanır. 4982 sayılı Kanun m. 9 uyarınca gizlilik dereceli veya açıklanması yasak kısımlar çıkarıldıktan sonra geri kalan kısım başvuru sahibine sunulur; belgeden ayırma gerekçesi ise yazılı olarak ilgilisine bildirilir.
Başvuruların Cevaplanması, Süreler ve Maliyet Usulü
4982 sayılı Kanun m. 11 uyarınca kurum ve kuruluşlar, başvuru üzerine istenen bilgi veya belgeye erişimi kural olarak onbeş iş günü içinde sağlarlar. İstenen bilgi veya belgenin başka bir birimden sağlanması, başka bir kurum veya kuruluşun görüşünün alınmasının gerekmesi yahut başvuru içeriğinin birden fazla kurum ve kuruluşu ilgilendirmesi hallerinde erişim otuz iş günü içinde sağlanır. Süre uzatımı ve buna ilişkin gerekçe, onbeş iş günlük sürenin bitiminden önce başvuru sahibine yazılı olarak bildirilir.
Kanunun 11. maddesi uyarınca erişim için gereken maliyet tutarının idare tarafından başvuru sahibine bildirilmesiyle onbeş iş günlük kanuni süre kesilir. Başvuru sahibi bildirilen ücreti onbeş iş günü içinde ödemezse talebinden vazgeçmiş sayılır.
4982 sayılı Kanun m. 12 uyarınca başvurulara yazılı veya elektronik ortamda cevap verilir. Bilgi edinme isteminin reddedilmesi halinde bu ret kararının gerekçesi ve karara karşı kullanılabilecek başvuru yolları kararda belirtilir.
Bilgi Edinme Değerlendirme Kuruluna İtiraz
4982 sayılı Kanun m. 13 gereğince bilgi edinme istemi reddedilen başvuru sahibi, yargı yoluna başvurmadan önce kararın tebliğinden itibaren onbeş gün içinde Bilgi Edinme Değerlendirme Kuruluna itiraz edebilir. Kurul, söz konusu itiraza ilişkin kararını otuz iş günü içinde verir. Kurum ve kuruluşlar, Kurulun talep ettiği her türlü bilgi veya belgeyi onbeş iş günü içinde vermekle yükümlüdür. Kurula yapılan itiraz, başvuru sahibinin idari yargıya başvurma süresini durdurur.
Bilgi Edinme Hakkının İstisnaları
Bilgi edinme hakkı mutlak olmayıp kanunda öngörülen istisnalarla sınırlandırılmıştır. 4982 sayılı Kanun m. 16 uyarınca, alenileşmesi durumunda ülkenin emniyetine, harici ilişkilerine, savunmasına ve ulusal güvenliğine somut biçimde halel getirebilecek nitelikteki gizlilik dereceli Devlet sırları talep edilemez. Kanunun 17. maddesi gereğince ise paylaşılması veya erken açıklanması memleketin iktisadi menfaatlerini zedeleyecek yahut haksız rekabet ve kazanç doğuracak bilgi ve belgeler kanun kapsamının dışında bırakılmıştır.
4982 sayılı Kanun m. 19 uyarınca yetkili birimlerce yürütülen idari soruşturmalarla ilgili olup açıklanması veya zamanından önce açıklanması halinde kişilerin özel hayatına açıkça haksız müdahale oluşturacak, kişilerin veya soruşturmacıların hayat ve güvenliğini tehlikeye sokacak, soruşturmanın güvenliğini zedeleyecek ya da gizli kalması gereken bilgi kaynaklarının açığa çıkmasına veya temininin güçleşmesine yol açacak belgeler istisnadır. Kanunun 20. maddesi uyarınca açıklanması veya vaktinden önce duyurulması durumunda suç işlenmesine sebebiyet verecek, suçların önlenmesi ve soruşturulmasını ya da faillerin kanuni yollarla yakalanıp kovuşturulmasını tehlikeye düşürecek, yargılama faaliyetinin gerektiği gibi yerine getirilmesini engelleyecek veya hakkında dava açılan bireyin adil yargılanma hakkını ihlal edecek nitelikteki bilgi ve belgeler de erişim dışındadır; ayrıca yargılama usulü kanunları ile diğer özel kanun hükümleri saklı tutulmuştur.
4982 sayılı BİLGİ EDİNME HAKKI KANUNU m. 20Kaynağı aç
4982 sayılı Kanun m. 21 çerçevesinde, ilgilisinin onay verdiği durumlar haricinde, özel hayatın gizliliği uyarınca duyurulması kişinin sağlık verilerine, kişisel ve ailevi yaşantısına, saygınlığına, mesleki yahut iktisadi menfaatlerine haksız bir müdahale yaratacak kayıtlar istisna tutulmuştur. Kamu yararı bulunması durumunda ise bu nitelikteki kişisel veri ve evraklar, şahsa en az yedi gün evvelinden bildirimde bulunulup yazılı onayı temin edilmek suretiyle paylaşılabilir.
4982 sayılı Kanun m. 22 uyarınca haberleşmenin gizliliği esasını ihlal edecek bilgi veya belgeler Kanun kapsamı dışındadır. Kanunun 23. maddesi gereğince, kanunlarda ticari sır olarak nitelenen bilgi ve belgeler ile kurum ve kuruluşlar tarafından gerçek veya tüzel kişilerden gizli kalması koşuluyla temin edilen ticari ve mali bilgiler de talep edilemez. Ayrıca Kanunun 27. maddesi uyarınca tavsiye ve mütalaa talepleri bilgi edinme hakkının kapsamı dışındadır.
Kurum İçi Uygulamalar, Çalışma Hayatı ve Bilgilerin Kullanımı
4982 sayılı Kanun m. 25 gereğince kurum ve kuruluşların kamuoyunu ilgilendirmeyen ve yalnızca kendi personeli ile kurum içi uygulamalarına ilişkin olan düzenlemeleri hakkındaki bilgi veya belgeler istisna niteliğindedir. Ancak söz konusu kurum içi düzenlemeden etkilenen kurum çalışanlarının bilgi edinme hakları saklıdır.
4982 sayılı Kanun m. 15 uyarınca yargı denetimi dışında kalan idari işlemlerden kişinin çalışma hayatını ve mesleki onurunu etkileyecek nitelikte olanlar bilgi edinme hakkı kapsamındadır; ancak bu yolla bilgi sağlanmış olması işlemin kendiliğinden yargı denetimine açılması sonucunu doğurmaz. Kanunun 18. maddesine göre sivil ve askeri istihbarat birimlerinin görev ve faaliyetlerine ilişkin bilgi ve belgeler kural olarak kapsam dışı bırakılmışken, kişilerin çalışma hayatını ve meslek onurunu etkileyecek nitelikte olması durumunda bu kayıtlar bilgi edinme hakkına dahil edilmiştir.
Bilgi edinme başvurusu neticesinde erişilen verilerin kullanım alanı da sınırlandırılmıştır. 4982 sayılı Kanun m. 29 uyarınca, bu Kanun yoluyla edinilen bilgi ve belgeler ticari amaçla çoğaltılamaz ve kullanılamaz.
Kimler bilgi edinme başvurusunda bulunma hakkına sahiptir?
Herkes bilgi edinme hakkına sahiptir; Türkiye'de ikamet eden yabancılar ile faaliyette bulunan yabancı tüzel kişiler ise talep ettikleri bilginin kendileriyle veya faaliyet alanlarıyla ilgili olması ve karşılıklılık ilkesi çerçevesinde bu haktan yararlanabilirler.
Bilgi edinme başvurusuna cevap verilme süresi ne kadardır?
Kurum ve kuruluşlar istenen bilgi veya belgeye erişimi kural olarak onbeş iş günü içinde sağlar; ancak başka birimden temin, başka bir kurumun görüşünün alınması veya talebin birden fazla kurumu ilgilendirmesi hallerinde bu süre gerekçesi bildirilerek otuz iş gününe kadar uzatılabilir.
Bilgi edinme talebi reddedildiğinde nereye itiraz edilir?
Başvurusu reddedilen kişi, dava açmadan önce kararın tebliğinden itibaren onbeş gün içinde Bilgi Edinme Değerlendirme Kuruluna itiraz edebilir; Kurul kararını otuz iş günü içinde verir ve bu başvuru dava açma süresini durdurur.
Özel araştırma veya analiz gerektiren bilgiler talep edilebilir mi?
Kurum ve kuruluşlar, ayrı veya özel bir çalışma, araştırma, inceleme veya analiz neticesinde oluşturulabilecek türden bilgi ve belgeler için yapılan başvurulara kanunen olumsuz cevap verebilirler.
Kurum içi düzenlemelere ilişkin personelin bilgi edinme hakkı var mıdır?
Kamuoyunu ilgilendirmeyen ve sadece personele ilişkin iç düzenlemeler kural olarak istisna olmakla birlikte, bu düzenlemeden etkilenen kurum çalışanlarının bilgi edinme hakları saklıdır.
Erişilen bilgi ve belgeler ticari amaçla kullanılabilir mi?
Hayır, 4982 sayılı Kanun uyarınca erişilen bilgi ve belgelerin ticari amaçla çoğaltılması ve kullanılması kanunen yasaklanmıştır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy