Batıl Olan Evlenmeler ve Evliliğin İptali Davası

Evliliğin Kurucu Unsurları ve Yokluk Hali

Türk Medeni Kanunu kapsamında bir evliliğin hukuken doğabilmesi için tarafların farklı cinsiyetlerde olması ve evlenme iradelerini resmi evlendirme memuru önünde açıklamaları zorunlu kurucu unsurlardır. Tarafların aynı cinsiyetten olması veya evlenme iradesinin resmi evlendirme memuru önünde açıklanmaması durumunda evlilik akdi hukuken meydana gelmemiş sayılır ve yokluk yaptırımına tabi olur.

Mutlak Butlan Sebepleri ve Evlenmeye Engel Hısımlık Dereceleri

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 145. maddesi uyarınca belirli sakatlıkların varlığında evlenme mutlak butlanla batıldır. Eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması, eşlerden birinin evlenme anında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması, eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması veya eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlığın varlığı evlenmeyi mutlak butlanla batıl kılar.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 129. maddesi gereğince hısımlık bağı bulunan belirli kişiler arasında evlilik bağı kurulamaz. Kan bağından ötürü altsoy ve üstsoy mensupları, kardeşler ile amca, dayı, hala ve teyzelerin yeğenleriyle evlenmesi yasaktır. Benzer şekilde, taraflar arasındaki evlilik sona erse dahi eşlerden birinin diğer eşin altsoy veya üstsoyuyla evlenmesi kayın hısımlığı engeline takılır. Son olarak evlat edinme ilişkisinden doğan bağ gereğince evlat edinen ile evlatlık arasında ve bunlardan biriyle diğerinin eşi ya da altsoyu arasında evlenme yasağı bulunmaktadır.

Mutlak Butlan Davası Açma Yetkisi ve Kanuni İstisnalar

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 146. maddesi uyarınca mutlak butlan davası, evlilik devam ettiği sürece Cumhuriyet savcısı tarafından kendiliğinden açılabileceği gibi hukuki ilgisi bulunan her şahıs tarafından da ikame edilebilir.

Evliliğin sona ermiş olması hâlinde mutlak butlan davası açma usulü özel bir kurala bağlanmıştır. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 147. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, sona ermiş bir evliliğin mutlak butlanı Cumhuriyet savcısı tarafından re'sen dava edilemez; ancak her ilgili, mutlak butlanın karar altına alınmasını talep edebilir.

Ayırt etme gücünün sonradan kazanılması veya evlenmeye engel teşkil eden akıl hastalığının iyileşmiş olması durumunda, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 147. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca mutlak butlan davasını yalnız ayırt etme gücünü sonradan kazanan veya akıl hastalığı iyileşen eş açabilir.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 147. maddesinin üçüncü fıkrasında çifte evlilik durumuna ilişkin istisnai bir kural öngörülmüştür. Evliliği devam ederken ikinci bir evlilik yapan kişinin ilk evliliği, butlan kararı tesis edilmeden evvel herhangi bir sebeple ortadan kalkmışsa ve ikinci evlilikteki diğer eş durumu bilmeyerek dürüst davranmışsa, ikinci evliliğin geçersizliğine hükmedilemez.

Nisbi Butlan Sebepleri: Ayırt Etme Gücü Eksikliği, Yanılma, Aldatma ve Korkutma

Evlenme anında sürekli bir durum olmaksızın, geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olan eş, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 148. maddesi uyarınca evlenmenin iptalini dava edebilir.

Evlenme iradesi yanılma ile sakatlanan eş bakımından dava hakkı 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 149. maddesinde düzenlenmiştir. Eşlerden biri, evlenmeyi hiç istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılarak bu evlenmeye razı olmuşsa evlenmenin iptalini isteyebilir. Aynı şekilde, eşinde bulunmaması kendisi için onunla birlikte yaşamayı çekilmez bir duruma sokacak derecede önemli bir nitelikte yanılarak evlenmiş olan eş de evlenmenin iptali davası açabilir.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 150 ve 151. maddeleri aldatma ve korkutma hallerinde evliliğin iptalini düzenlemektedir. Bir kimse, eşinin şeref ve namusuna dair bizzat onun veya onun bilgisi dahilinde üçüncü bir şahsın yanıltıcı beyanlarıyla evliliğe ikna edilmişse yahut davacının ya da soyunun sıhhati bakımından ciddi tehlike oluşturan bir rahatsızlık kendisinden saklanmışsa evliliğin iptalini isteyebilir. Aynı doğrultuda, şahsının ya da yakın çevresinin canına, sıhhatine yahut şeref ve namusuna yönelik ciddi ve ivedi bir tehlike yaratılarak evlenmeye mecbur bırakılan eş de iptal davası açma hakkına sahiptir.

Yasal Temsilcinin İptal Hakkı ve Hak Düşürücü Süreler

Küçük veya kısıtlı kimselerin evlenmesine ilişkin usul 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 153. maddesinde düzenlenmiştir. Küçük veya kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadan evlenirse, izni alınmayan yasal temsilci evlenmenin iptalini dava edebilir. Ancak bu suretle evlenen kimse sonradan on sekiz yaşını doldurmak suretiyle ergin olur, kısıtlı olmaktan çıkar veya kadın gebe kalırsa evlenmenin iptaline karar verilemez.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 152. maddesi uyarınca iptal davası açma yetkisi kesin sürelere tabi kılınmıştır. Dava hakkı, sakatlığa yol açan durumun öğrenilmesinden ya da uygulanan korkutmanın tesirini yitirmesinden itibaren altı aylık sürenin dolmasıyla sona erer. Kanun koyucu ayrıca, gerekçesi ne olursa olsun evlenme akdinin kurulmasından itibaren beş senenin tamamlanmasıyla bu hakkın kesin biçimde düşeceğini öngörmüştür.

Butlan Kararının Çocuklar, Mirasçılık ve Yabancılık Unsuru Bakımından Sonuçları

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 157. maddesi, geçersiz sayılan evlilik birliği içerisinde dünyaya gelen müşterek çocukların hukuki durumunu güvenceye almıştır. Yargı kararıyla butlanına hükmedilen bir evlilikten olan çocuklar, ebeveynlerin evlenme anında iyi niyet taşımadığı durumlarda dahi evlilik birliği içinde doğmuş kabul edilir. Bunun yanı sıra, çocukların anne ve babalarıyla kuracağı hukuki münasebetlerde boşanma sonrasına özgü yasal kurallar uygulanır.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 159. maddesi, yargılama sürecinde eşlerden birinin ölümü hâlinde mirasçıların dava hakkını tayin etmektedir. Butlan davasını açma salahiyeti doğrudan mirasçılara intikal etmemekle birlikte, sağlığında açılmış mevcut davayı mirasçıların sürdürme hakkı saklıdır. Yapılan yargılama neticesinde, hayatta kalan eşin evlilik merasimi esnasında iyiniyetli olmadığı tespit edilirse, söz konusu eş hem kanuni mirasçılık sıfatını hem de önceden tesis edilmiş ölüme bağlı tasarruflardan doğan haklarını bütünüyle yitirir.

Yabancılık unsuru içeren evliliklerde ehliyet ve evlenme koşulları, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un 13. maddesi doğrultusunda tarafların evlendikleri tarihteki millî hukuklarına bağlı tutulmuştur. Törenin şekline evliliğin gerçekleştiği yer hukuku tatbik edilirken, evliliğin genel hükümleri eşlerin ortak millî hukukuna, ortak vatandaşlığın bulunmaması durumunda birlikte ikamet ettikleri mutat mesken hukukuna, bunun da bulunmadığı hallerde Türk hukukuna tabidir. Aynı Kanun'un 5. maddesi gereğince, uygulanması gereken yabancı hukukun somut olaya ilişkin kuralı Türk kamu düzenine açıkça aykırılık oluşturuyorsa tatbik edilmez ve zorunlu görülen hallerde Türk hukuku işletilir. Vatandaşlık boyutu incelendiğinde ise 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 16. maddesi gereğince evlenme yoluyla Türk vatandaşlığına geçen yabancılar, butlan kararı verilmesi halinde akit kurulurken iyiniyetli iseler vatandaşlıklarını korurlar; buna karşın aynı Kanun'un 31. maddesi uyarınca gerçeğe aykırı beyanda bulunan yahut önemli olguları gizleyen kişilerin vatandaşlık kararı yetkili makamca iptal edilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy