Evliliğin İptali Davası Şartları ve Hukuki Sonuçları

Evliliğin İptali Davası ve Butlan Kararının Niteliği

Evliliğin iptali davası, kanunun öngördüğü kurucu veya geçerlilik unsurlarındaki sakatlıklar sebebiyle evlilik birliğinin mahkemece sona erdirilmesini sağlayan dava türüdür. Türk Medeni Kanunu'nun 156. maddesi gereğince batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer. Mutlak butlan durumunda dahi evlilik, hâkimin kararına kadar geçerli bir evlenmenin bütün sonuçlarını doğurmaya devam eder.

Evlenmede Mutlak Butlan Sebepleri

Türk Medeni Kanunu'nun 145. maddesinde evlenmeyi mutlak butlanla batıl kılan durumlar sınırlı olarak sayılmıştır. Bu hükme göre eşlerden birinin evlenme sırasında zaten evli bulunması, eşlerden birinin evlenme anında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olması, eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığının bulunması veya eşler arasında evlenmeye engel derecede hısımlığın yer alması hâllerinde evlilik mutlak butlanla sakattır.

Mutlak butlan davası Türk Medeni Kanunu'nun 146. maddesi uyarınca Cumhuriyet savcısı tarafından re'sen açılabileceği gibi ilgisi olan herkes tarafından da açılabilir. Eşlerin kendileri, ana, baba ve kardeş gibi yakın akrabaları ile evlilikten hukuki veya maddi menfaati etkilenen mirasçılar bu davayı ikame edebilir. Evlilik ölüm veya boşanma ile sona ermişse Cumhuriyet savcısı kendiliğinden dava açamaz; buna karşın her ilgili kişi sona ermiş evliliğin mutlak butlanının tespit edilerek karar altına alınmasını mahkemeden isteyebilir.

Mutlak Butlan Davasında Dava Hakkının Sınırlandığı Hâller

Mutlak butlan sebeplerinin varlığına rağmen kanun koyucu bazı durumlarda dava hakkını sınırlandırmıştır. Türk Medeni Kanunu'nun 147. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, ayırt etme gücünün sonradan kazanılması veya akıl hastalığının iyileşmiş olması durumlarında mutlak butlan davası açma hakkı yalnızca ayırt etme gücünü sonradan kazanan ya da akıl hastalığı iyileşen eşe aittir; diğer eş veya üçüncü şahıslar bu sebebe dayanarak dava açamaz.

Evliyken yeniden evlenen bir kimsenin durumu da özel bir istisna ile düzenlenmiştir. Türk Medeni Kanunu'nun 147. maddesinin üçüncü fıkrasına göre, evliyken yeniden evlenen bir kimsenin önceki evliliği mutlak butlan kararı verilmeden önce sona ermişse ve ikinci evlenmede diğer eş iyiniyetli ise, bu evlenmenin butlanına karar verilemez.

Evlenmede Nispi Butlan Nedenleri

Evlenme iradesinin geçici olarak sakatlandığı durumlarda nispi butlan gündeme gelir. Türk Medeni Kanunu'nun 148. maddesi uyarınca evlenme töreni sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olan eş, evlenmenin iptalini dava edebilir.

Esaslı yanılma hâlleri Türk Medeni Kanunu'nun 149. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre evlenmeyi hiç istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi amaçlamadığı hâlde yanılarak evlenmeye razı olan eş iptal davası açabilir. Aynı şekilde eşinde bulunmaması kendisi açısından birlikte yaşamayı çekilmez bir hâle sokacak derecede önemli bir nitelikte yanılarak evlenen eş de nispi butlan sebebiyle evlenmenin iptalini isteyebilir.

Aldatma fiilleri de Türk Medeni Kanunu'nun 150. maddesi kapsamında evliliğin iptali sebebidir. Eşinin namus ve onuru hakkında doğrudan onun tarafından veya onun bilgisi dahilinde üçüncü bir kişi tarafından yanıltılarak evlenmeye razı edilen eş dava açabilir. Ayrıca davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalığın kendisinden gizlenmiş olması hâlinde de eş evlenmenin iptalini talep edebilir.

Korkutma hâli Türk Medeni Kanunu'nun 151. maddesinde özel bir nispi butlan sebebi olarak hükme bağlanmıştır. Kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı ya da namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile korkutularak evlenmeye razı edilmiş olan eş, mahkemeden evlenmenin iptalini isteyebilir.

Yasal temsilcinin izninin bulunmaması da iptal nedenidir. Türk Medeni Kanunu'nun 153. maddesinin birinci fıkrası uyarınca küçük veya kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadan evlenirse, izni alınmayan yasal temsilci evlenmenin iptalini dava edebilir. Ancak anılan maddenin ikinci fıkrasına göre, bu suretle evlenen kimse sonradan onsekiz yaşını doldurmak suretiyle ergin olur, kısıtlı olmaktan çıkar veya kadın gebe kalırsa evlenmenin iptaline karar verilemez.

Nispi Butlan Davasında Hak Düşürücü Süreler

Nispi butlan sebeplerine dayalı evliliğin iptali davaları hak düşürücü sürelere bağlanmıştır. Türk Medeni Kanunu'nun 152. maddesi gereğince iptal davası açma yetkisi, butlan sebebinin öğrenildiği veya korku hâlinin son bulduğu tarihten başlayarak altı ay ve her durumda evlenmenin üzerinden beş yılın geçmesiyle düşer.

Yargılama Usulü, Görev ve Yetki

Evliliğin iptali davalarında görevli mahkeme Aile Mahkemesidir. Aile mahkemesinin bulunmadığı yargı çevrelerinde davaya Asliye Hukuk Mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.

Yetkili mahkeme eşlerin son altı aydan beri birlikte oturdukları yer veya eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesidir. Mutlak butlan sebeplerine dayalı olarak Cumhuriyet savcısı, yasal temsilci veya diğer ilgililer tarafından açılan davalarda ise davalının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.

Dava açılırken aynı dilekçede terditli talep ileri sürülebilir. Davacı taraf öncelikli olarak evliliğin iptalini, bu istemin kabul görmemesi ihtimaline binaen kademeli olarak boşanmayı isteyebilir. Mahkeme öncelikle butlan şartlarının mevcut olup olmadığını inceler; evlenmenin butlanını gerektiren bir neden tespit edilirse evliliğin iptaline hükmedilir ve ayrıca boşanma talebi incelenmez.

Evliliğin İptali Kararının Hukuki Sonuçları

Evlenmenin butlanına karar verildiğinde, evlenme akdi yapılırken iyiniyetli bulunan eş, Türk Medeni Kanunu'nun 158. maddesinin birinci fıkrası uyarınca bu evlenme ile iktisap ettiği kişisel durumunu korur. Maddenin ikinci fıkrası gereğince ise eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı konularında boşanmaya ilişkin yasal hükümler uygulama alanı bulur.

Butlan kararının çocuklar bakımından doğurduğu sonuçlar Türk Medeni Kanunu'nun 157. maddesinde düzenlenmiştir. Hâkim tarafından butlanına karar verilen bir evlilikten dünyaya gelen çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar dahi evlilik içinde doğmuş sayılırlar. Kanunun 157. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca çocuklar ile ana ve baba arasındaki ilişkilere boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy