Batık Gemi ve Enkazın Hukuki Niteliği
Seyrüsefere elverişli sularda tehlikeyle karşılaşan su araçlarının veya eşyanın kurtarılması amacıyla yürütülen her fiil ve hareket, Türk Ticaret Kanunu'nun 1298'inci maddesi kapsamında kurtarma faaliyeti kabul edilir. Bir geminin batması veya enkaz hâline gelmesi kural olarak malikin mülkiyet hakkını kendiliğinden sona erdirmez; malik enkaz üzerindeki hakkını korumaya devam eder. Ancak deniz yatağında yer alan prehistorik, arkeolojik veya tarihî nitelikteki kültür varlıkları, kurtarma hükümlerindeki eşya tanımının dışında tutulmuştur.
Liman Başkanlığının Bildirimi ve Enkaz Kaldırma Süreleri
Liman başkanlığı idari sorumluluk sahasında can, mal ve çevresel risk taşıyan veya seyrüsefer güvenliğine engel teşkil edecek şekilde karaya oturan, batık, yarı batık, terk edilmiş yahut atıl vaziyette bulunan gemileri ve eşyasını çıkarma veya kaldırma mecburiyeti donatana veya kaptana aittir. Liman başkanı tarafından bu kapsamda tanınacak ilk süre kırk beş günü geçemez. Donatanın teknik veya meteorolojik zorunluluklara dayanan itirazı hâlinde bu müddet, kanuni sınırlar dâhilinde en fazla kırk beş günlük ek süreyle uzatılabilir.
618 sayılı LİMANLAR KANUNU m. 7Kaynağı aç
Kaldırma işlemi için tayin edilen süre; gemi yabancı bayraklı ise sicil devletinin yetkili makamlarına, donatana ve kaptana bildirilir; bu kişilerin adreslerinin bilinmemesi durumunda uluslararası denizcilik bülteninde ilan edilir. Gemi Türk bayraklı ise bildirim donatan veya kaptana yöneltilir; adreslerin bilinememesi hâlinde yurt genelinde dağıtımı yapılan ve tirajı yüz binin üzerindeki bir gazetede ilan edilir. Gemi veya eşyanın hacizli olması durumunda işlem icra dairesine de bildirilir.
Ciddi Tehlike Durumunda Resen Önlem ve Satış İşlemleri
Liman idari sahasında seyir, can, mal, çevre emniyeti ve güvenliği bakımından ciddi bir tehlike ortaya çıkması hâlinde liman başkanı, önceden süre verme koşuluna bağlı olmaksızın ve gemi hakkında herhangi bir mahkeme kararı, adli ya da idari tedbir bulunsa dahi nakil dâhil her türlü tedbiri alabilir. Bu tedbirlerin masrafları gemi donatanına aittir. Donatanın söz konusu harcamaları otuz gün içinde karşılamaması durumunda, barınma hariç tutulan masraflar Bakanlıkça ödenerek kanuni takip mekanizması işletilir.
Verilen kanuni sürede ilgililere ulaşılamaması veya ilgililerin enkazı kaldırmaktan kaçınması hâlinde liman başkanı; gemiyi ve eşyasını çıkarma, çıkarttırma, kaldırma, imha ettirme veya satma yetkisini haizdir. Satış sürecinde adli veya idari mercilere yönelik itirazlar ya da başvurular satışı durdurmaz ve devri gerçekleştirilen mal her türlü takyidattan arındırılmış olarak alıcıya teslim edilir.
Liman Sahasında Risk Taşıyan Gemiler ve Kurtarma Usulü
Limanlar Yönetmeliği hükümleri uyarınca sürüklenme, karaya oturma, yangın, çatışma veya batma tehlikesinin seyir, can, mal ve çevre emniyeti bakımından risk oluşturduğu hâllerde idarece resen kurtarma işlemi başlatılabilir. Acil nitelik taşımayan durumlarda gemi ilgililerinin yetmiş iki saat içinde kurtarma yönünde talepte bulunmaması üzerine idare resen harekete geçebilir. Ayrıca liman sahasında personelsiz biçimde bir yılı veya personeliyle birlikte iki yılı aşan süreyle bekleyen hacizli gemilerin önemli risk oluşturduğu kabul edilir.
Enkaz Kaldırma Masrafları ve Sorumluluğun Sınırlandırılamaması
Deniz ticaretinde donatana belirli deniz alacakları karşısında sorumluluğunu sınırlandırma imkânı tanınmış olsa da enkaz kaldırma harcamaları bu korumadan hariç tutulmuştur. Türk Ticaret Kanunu'nun 1331'inci maddesi gereğince batmış, karaya oturmuş veya terk edilmiş gemi ile eşyaların kaldırılması, yok edilmesi ya da zararsız duruma getirilmesi alacaklarında sorumluluğun sınırlandırılması ilkesi tatbik edilmez. Seyrüsefer emniyeti veya çevrenin muhafazası gerekçesiyle kamu idarelerince karşılanan enkaz kaldırma giderleri, geminin paraya çevrilmesi durumunda diğer bütün gemi alacaklarına kıyasla öncelikli olarak tahsil edilir. Gemi alacağının bahşettiği kanuni rehin yetkisi ise geminin uğradığı hasar veya zıya sebebiyle donatanın üçüncü şahıslara yöneltebileceği tazminat haklarını da kapsayabilir.
Uluslararası Kurallar ve Ulusal Mevzuat Düzeni
2007 Nairobi Enkazların Kaldırılması Sözleşmesi, taraf devlet bayrağını taşıyan 300 groston ve üzerindeki gemiler için mali teminat veya sigorta bulundurma şartı koşmakta ve zarar gören devlete doğrudan sigortacıya müracaat imkânı sağlamaktadır. Türkiye bakımından bu sözleşmeye ilişkin onay veya katılım düzenlemesi bulunmadığından, batık ve enkaz kaldırma işlemleri Limanlar Kanunu, Türk Ticaret Kanunu ve ikincil mevzuat hükümleri dairesinde yürütülür.
Kurtarma faaliyeti ve enkaz kaldırma alacaklarında zamanaşımı süresi ne kadardır?
Kurtarma faaliyetleri ile enkazın kaldırılmasından kaynaklanan alacaklar, kaldırma işleminin fiilen tamamlandığı andan itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir.
İdare tarafından resen satılan enkazın bedeli nasıl paylaştırılır?
Satıştan elde edilen gelirden öncelikle döner sermayece karşılanan masraflar düşülerek işletmeye aktarılır; artan meblağ varsa ilk haciz dosyasına gönderilerek sıra cetveli gereği dağıtılır ve hâlen bakiye kalması hâlinde beş yıl içinde başvurulmak üzere emanet hesabında saklanır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy