Basit yargılama usulü ile seri muhakeme usulü, ceza muhakemesinde sürecin hızlandırılmasını amaçlayan iki ayrı kurumdur. Seri muhakeme usulü soruşturma evresi sonunda kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilmediği hâllerde işletilirken; basit yargılama usulü kovuşturma evresinde iddianamenin kabulünden sonra asliye ceza mahkemesince tatbik edilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 250Kaynağı aç
Birlikte Yeniden Düzenleme:17/10/2019-7188/23 md.)
(1) Soruşturma evresi sonunda aşağıdaki suçlarla ilgili olarak kamu
davasının açılmasının ertelenmesine karar verilmediği takdirde seri muhakeme
usulü uygulanır:
a) Türk Ceza Kanununda yer alan;
1. Hakkı olmayan yere tecavüz (madde 154, ikinci ve üçüncü fıkra),
2. Genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması (madde
170, birinci ve üçüncü fıkra),[91]
3. Trafik güvenliğini tehlikeye sokma (madde 179, ikinci ve üçüncü
fıkra),
4. Gürültüye neden olma (madde 183),
5. Parada sahtecilik (madde 197, ikinci ve üçüncü fıkra),
6. Mühür bozma (madde 203),
7. Resmi belgenin düzenlenmesinde yalan beyan (madde 206),
8. Kumar oynanması için yer ve imkan sağlama (madde 228, birinci fıkra),
9. Başkasına ait kimlik veya kimlik bilgilerinin kullanılması (madde
268),
suçları.
b) 10/7/1953 tarihli ve 6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer
Aletler Hakkında Kanunun 13 üncü maddesinin üçüncü fıkrası ile 15 inci
maddesinin birinci, ikinci ve üçüncü fıkralarında belirtilen suçlar.[92]
c) 31/8/1956 tarihli ve 6831 sayılı Orman Kanununun 93 üncü maddesinin
birinci fıkrasında belirtilen suç.
d) 13/12/1968 tarihli ve 1072 sayılı Rulet, Tilt, Langırt ve Benzeri Oyun
Alet ve Makinaları Hakkında Kanunun 2 nci maddesinde belirtilen suç.
e) 24/4/1969 tarihli ve 1163 sayılı Kooperatifler Kanununun ek 2 nci
maddesinin birinci fıkrasının (1) numaralı bendinde belirtilen suç.
(2) Cumhuriyet savcısı veya kolluk görevlileri, şüpheliyi, seri muhakeme
usulü hakkında bilgilendirir.
(3) Cumhuriyet savcısı tarafından seri muhakeme usulünün uygulanması
şüpheliye teklif edilir ve şüphelinin müdafii huzurunda teklifi kabul etmesi
hâlinde bu usul uygulanır.
(4) Cumhuriyet savcısı, Türk Ceza Kanununun 61 inci maddesinin birinci
fıkrasında belirtilen hususları göz önünde bulundurarak, suçun kanuni tanımında
öngörülen cezanın alt ve üst sınırı arasında tespit edeceği temel cezadan ve
koşulları bulunduğu takdirde zincirleme suça ilişkin hükümler uygulandıktan
sonra belirlenen cezadan yarı oranında indirim uygulamak suretiyle yaptırımı
belirler.[93]
(5) Dördüncü fıkra uyarınca sonuç olarak belirlenen hapis cezası
Cumhuriyet savcısı tarafından, koşulları bulunması hâlinde Türk Ceza Kanununun
50 nci maddesine göre seçenek yaptırımlara çevrilebilir veya 51 inci maddesine
göre ertelenebilir.
(6) Bu maddeye göre belirlenen yaptırımlar hakkında, Cumhuriyet savcısı
tarafından, koşulları bulunması hâlinde 231 inci madde kıyasen uygulanabilir.
(7) Bu madde kapsamında yaptırım
uygulanması, güvenlik tedbirlerine ilişkin hükümlerin uygulanmasına engel
teşkil etmez.
(8) Cumhuriyet savcısı, şüpheli hakkında seri muhakeme usulünün
uygulanmasını yazılı olarak görevli mahkemeden talep eder. Talep yazısında;
a) Şüphelinin kimliği ve müdafii,
b) Mağdur veya suçtan zarar görenlerin kimliği ile varsa vekili veya
kanuni temsilcisi,
c) İsnat olunan suç ve ilgili kanun maddeleri,
d) İsnat olunan suçun işlendiği yer, tarih ve zaman dilimi,
e) Şüphelinin tutuklu olup olmadığı; tutuklanmış ise, gözaltına alma ve
tutuklama tarihleri ile bunların süreleri,
f) İsnat olunan suçu oluşturan olayların özeti,
g) Üçüncü fıkrada belirtilen şartların gerçekleştiği,
h) Belirlenen yaptırım ile beşinci ve altıncı fıkra uygulanmış ise
bunlara ilişkin hususlar ve güvenlik tedbirleri,
gösterilir. (Ek cümle:8/7/2021-7331/22
md.) Bu fıkraya aykırı olarak
düzenlendiği, belirlenen yaptırımda maddi hata yapıldığı, yaptırım hakkında 231
inci veya Türk Ceza Kanununun 50 nci
ve 51 inci maddelerinin uygulanmasında objektif koşulların gerçekleşmediği ya
da teklif edilen cezanın mahiyetine uygun bir güvenlik tedbiri belirtilmediği
anlaşılan talep yazısı, eksikliklerin tamamlanması amacıyla mahkemece
Cumhuriyet başsavcılığına iade edilir. Cumhuriyet
savcısı tarafından eksiklikler tamamlandıktan ve hatalı noktalar düzeltildikten
sonra talep yazısı yeniden düzenlenerek mahkemeye gönderilir.
(9) Mahkeme, şüpheliyi müdafii huzurunda dinledikten sonra üçüncü
fıkradaki şartların gerçekleştiği, eylemin seri
muhakeme usulü kapsamında olduğu ve dosyadaki mevcut delillere göre mahkûmiyet
kararı verilmesi gerektiği kanaatine varırsa talep yazısında belirtilen
yaptırımdan daha ağır olmamak üzere dört ila yedinci fıkra hükümleri
doğrultusunda hüküm kurar; aksi takdirde talebi reddeder ve
soruşturmanın genel hükümlere göre sonuçlandırılması amacıyla dosyayı
Cumhuriyet başsavcılığına gönderir. Mazeretsiz olarak mahkemeye gelmeyen
şüpheli, bu usulden vazgeçmiş sayılır.[94]
(10) Seri muhakeme usulünün herhangi bir sebeple tamamlanamaması veya
soruşturmanın genel hükümlere göre sonuçlandırılması amacıyla Cumhuriyet
başsavcılığına gönderilmesi hâllerinde, şüphelinin seri muhakeme usulünü kabul
ettiğine ilişkin beyanları ile bu usulün uygulanmasına dair diğer belgeler,
takip eden soruşturma ve kovuşturma işlemlerinde delil olarak kullanılamaz.
(11) Suçun iştirak hâlinde işlenmesi durumunda şüphelilerden birinin bu
usulün uygulanmasını kabul etmemesi hâlinde seri muhakeme usulü uygulanmaz.
(Ek cümle: 8/7/2021-7331/22 md.) Seri muhakeme usulü, bu kapsama giren bir
suçun, kapsama girmeyen başka bir suçla birlikte işlenmiş olması hâlinde
uygulanmaz.
(12) Seri muhakeme usulü, yaş küçüklüğü ve akıl hastalığı (…)[95]
hâllerinde uygulanmaz.
(13) Resmî mercilere beyan edilmiş olup da soruşturma dosyasında yer alan
adreste bulunmama veya yurt dışında olma ya da başka bir nedenle şüpheliye
ulaşılamaması hâlinde, seri muhakeme usulü uygulanmaz. [96]
(14) (Değişik:8/7/2021-7331/22 md.) Dokuzuncu fıkra kapsamında
mahkemece kurulan hükme itiraz edilebilir. İtiraz mercii, itirazı üçüncü ve
dokuzuncu fıkralardaki şartlar yönünden inceler.
(15) Bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Adalet Bakanlığı
tarafından çıkarılan yönetmelikle belirlenir.
Basit yargılama usulü
Uygulama Aşamaları ve Görevli Merciler
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 250 uyarınca seri muhakeme usulü, soruşturma evresi tamamlandığında Cumhuriyet savcısı tarafından yürütülür. Savcılık, şüpheliye usul hakkında teklifte bulunur ve süreç ancak şüphelinin müdafii huzurunda bu teklifi kabul etmesi hâlinde devam eder. Düzenlenen talep yazısı üzerine görevli mahkeme, şüpheliyi dinleyerek bir karar verir.
Basit yargılama usulü ise Ceza Muhakemesi Kanunu m. 251 gereğince kovuşturma aşamasında devreye girer. Asliye ceza mahkemesi, iddianamenin kabulü sonrasında kanundaki koşulların varlığı hâlinde bu usulü uygulamaya karar verebilir. Ancak Ceza Muhakemesi Kanunu m. 175/2 uyarınca duruşma günü belirlendikten sonra basit yargılama usulünün uygulanması kanunen mümkün değildir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 251Kaynağı aç
Birlikte Yeniden Düzenleme:17/10/2019-7188/24 md.)
(1) Asliye ceza mahkemesince,
iddianamenin kabulünden sonra adli para cezasını ve/veya üst sınırı iki yıl
veya daha az süreli hapis cezasını gerektiren suçlarda basit yargılama usulünün
uygulanmasına karar verilebilir. (Ek cümle:8/7/2021-7331/23 md.) 175 inci maddenin ikinci fıkrası uyarınca duruşma günü
belirlendikten sonra basit yargılama usulü uygulanmaz.
(2) Basit yargılama usulünün uygulanmasına karar verildiği takdirde
mahkemece iddianame; sanık, mağdur ve şikâyetçiye tebliğ edilerek, beyan ve
savunmalarını iki hafta içinde yazılı olarak bildirmeleri istenir. Tebligatta
duruşma yapılmaksızın hüküm verilebileceği hususu da belirtilir. Ayrıca,
toplanması gereken belgeler, ilgili kurum ve kuruluşlardan talep edilir.[97]
(3) Beyan ve savunma için verilen süre dolduktan sonra mahkemece duruşma
yapılmaksızın ve Cumhuriyet savcısının görüşü alınmaksızın, Türk Ceza Kanununun
61 inci maddesi dikkate alınmak suretiyle, 223 üncü maddede belirtilen
kararlardan birine hükmedilebilir. Mahkûmiyet kararı verildiği takdirde sonuç
ceza dörtte bir oranında indirilir.
(4) Mahkemece, koşulları bulunması hâlinde; kısa süreli hapis cezası
seçenek yaptırımlara çevrilebilir veya hapis cezası ertelenebilir ya da
uygulanmasına sanık tarafından yazılı olarak karşı çıkılmaması kaydıyla hükmün
açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir.
(5) Hükümde itiraz usulü ile itirazın sonuçları belirtilir.
(6) Mahkemece gerekli görülmesi hâlinde bu madde uyarınca hüküm
verilinceye kadar her aşamada duruşma açmak suretiyle genel hükümler uyarınca
yargılamaya devam edilebilir.
(7) Basit yargılama usulü, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, (…)[98]
hâlleri ile soruşturma veya kovuşturma yapılması izne ya da talebe bağlı olan
suçlar hakkında uygulanmaz.
(8) Basit yargılama usulü, bu kapsama giren bir suçun, kapsama girmeyen
başka bir suçla birlikte işlenmiş olması hâlinde uygulanmaz.
Basit yargılama usulünde itiraz
Kapsamdaki Suçlar ve İstisnalar
Seri muhakeme usulü yalnızca kanunda sayılan katalog suçlar bakımından geçerlidir. Bu kapsamda Türk Ceza Kanunu'nda yer alan hakkı olmayan yere tecavüz (m. 154/2-3), genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması (m. 170/1, 3), trafik güvenliğini tehlikeye sokma (m. 179/2-3), gürültüye neden olma (m. 183), parada sahtecilik (m. 197/2-3), mühür bozma (m. 203), resmi belgenin düzenlenmesinde yalan beyan (m. 206), kumar oynanması için yer ve imkan sağlama (m. 228/1) ile başkasına ait kimlik veya kimlik bilgilerinin kullanılması (m. 268) suçları yer alır. Ayrıca 6136 sayılı Kanun m. 13/3 ve m. 15/1-3, 6831 sayılı Orman Kanunu m. 93/1, 1072 sayılı Kanun m. 2 ve 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu ek m. 2/1-1 kapsamındaki suçlar da bu usule tabidir.
Basit yargılama usulünde ise katalog suç sistemi yerine ceza miktarı esas alınmıştır. Asliye ceza mahkemesince, iddianamenin kabulünden sonra adli para cezasını ve/veya üst sınırı iki yıl veya daha az süreli hapis cezasını gerektiren suçlarda basit yargılama usulünün uygulanmasına karar verilebilir.
Her iki usul için de öngörülmüş yasal engeller mevcuttur. Yaş küçüklüğü ve akıl hastalığı hâllerinde her iki usul de uygulanamaz. Seri muhakeme usulü ayrıca resmî mercilere beyan edilmiş adreste bulunmama veya yurt dışında olma gibi nedenlerle şüpheliye ulaşılamaması hâlinde de işletilemez. Basit yargılama usulü ise soruşturma veya kovuşturması izne ya da talebe bağlı olan suçlarda uygulama alanı bulmaz.
Suçun birlikte işlenmesi bakımından da usuller ayrışır. Kapsama giren bir suçun kapsama girmeyen başka bir suçla birlikte işlenmesi durumunda hem seri muhakeme hem de basit yargılama usulü uygulanamaz. Seri muhakemeye tabi bir suçun iştirak hâlinde işlenmesi durumunda ise şüphelilerden birinin dahi bu usulü kabul etmemesi, usulün tüm şüpheliler yönünden uygulanmasını engeller.
Yargılama Usulü ve Savunma Hakları
Seri muhakeme usulünde şüpheli savcı veya kolluk görevlileri tarafından bilgilendirilir ve usulün uygulanması Cumhuriyet savcısı tarafından teklif edilir. Şüphelinin müdafii huzurunda teklifi kabul etmesi hâlinde bu usul uygulanır. Mahkeme aşamasında şüpheli müdafii huzurunda dinlenir. Mazeretsiz olarak mahkemeye gelmeyen şüpheli usulden vazgeçmiş sayılır.
Basit yargılama usulünde sanığa usulün kabulü yönünde bir teklif yapılmaz veya rıza aranmaz. Mahkeme iddianameyi sanık, mağdur ve şikâyetçiye tebliğ ederek beyan ve savunmalarını iki hafta içinde yazılı olarak bildirmelerini ister. Bu süre dolduktan sonra mahkeme kural olarak duruşma yapmaksızın ve savcının görüşünü almaksızın dosya üzerinden karar verebilir. Bununla birlikte mahkeme, gerek görmesi hâlinde hüküm verilinceye kadar her aşamada duruşma açarak genel hükümlere göre yargılamaya devam etme yetkisine sahiptir.
Ceza İndirim Oranları ve Yaptırımların Tespiti
Usuller arasındaki en belirgin farklardan biri ceza indirim oranlarıdır. Seri muhakeme usulünde Cumhuriyet savcısı, Türk Ceza Kanunu m. 61/1 hükmündeki ölçütleri dikkate alarak belirlediği temel cezadan ve varsa zincirleme suç hükümleri tatbik edildikten sonra hesaplanan sonuç cezadan yarı oranında (1/2) indirim uygular.
Basit yargılama usulünde ise mahkemece duruşma yapılmaksızın mahkûmiyet kararı tesis edildiğinde, sonuç ceza üzerinden dörtte bir (1/4) oranında indirim yapılır.
Her iki usulde de koşulların bulunması hâlinde kısa süreli hapis cezası seçenek yaptırımlara çevrilebilir veya hapis cezası ertelenebilir ya da hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir; basit yargılama usulünde hükmün açıklanmasının geri bırakılması için sanığın buna yazılı olarak karşı çıkmaması aranır. Ayrıca seri muhakemede yaptırım belirlenmesi güvenlik tedbirlerinin uygulanmasına engel teşkil etmez.
Mahkeme İncelemesi ve Talep Yazısının İadesi
Seri muhakeme usulünde savcılık hazırladığı talep yazısını mahkemeye iletir. Talep yazısının kanuni unsurları taşımaması, yaptırımda maddi hata bulunması, seçenek yaptırım, erteleme ya da hükmün açıklanmasının geri bırakılmasının objektif şartlarının gerçekleşmemesi veya uygun güvenlik tedbirinin belirtilmemesi hâlinde mahkeme evrakı Cumhuriyet başsavcılığına iade eder. Şartların varlığı ve mahkûmiyet gerekliliği kanaatine varıldığında ise talepteki yaptırımdan daha ağır olmamak üzere hüküm tesis edilir.
Seri muhakeme usulünün herhangi bir sebeple tamamlanamaması ya da soruşturmanın genel hükümlere göre sürdürülmesi durumunda, şüphelinin usulü kabul ettiğine ilişkin beyanları ile düzenlenen evrak sonraki soruşturma ve kovuşturma işlemlerinde delil olarak kullanılamaz.
Kanun Yolları ve İtirazın İncelenmesi
Seri muhakeme usulü sonucunda mahkemece kurulan hükme karşı itiraz kanun yoluna başvurulabilir. İtiraz mercii incelemesini kanundaki usul ve kabul şartları ile mahkûmiyet kanaati çerçevesinde gerçekleştirir.
Basit yargılama usulünde kurulan hükme karşı itiraz edildiğinde ise kararı veren mahkeme duruşma açar ve yargılamayı genel hükümlere göre sürdürür. Mahkeme bu aşamada daha önce verdiği hükümle bağlı değildir. Ancak itiraz sanık dışındaki kişiler tarafından yapılmışsa, basit yargılamada uygulanmış olan dörtte bir oranındaki ceza indirimi korunur. Duruşma neticesinde verilen bu yeni karara karşı genel hükümler çerçevesinde kanun yoluna başvurulabilir.
Basit yargılama ile seri muhakeme arasındaki temel fark nedir?
Seri muhakeme usulü soruşturma evresinde savcılık teklifi ve şüphelinin müdafii huzurundaki kabulüyle işletilip temel cezadan ve varsa zincirleme suç hükümleri uygulandıktan sonra belirlenen cezadan yarı oranında indirim sağlarken; basit yargılama usulü iddianamenin kabulünden sonra mahkemece uygulanır ve duruşma yapılmaksızın mahkûmiyet kararı verildiği takdirde sonuç cezada dörtte bir indirim öngörür.
Basit yargılama usulünde mahkeme duruşma açabilir mi?
Basit yargılama usulünde mahkeme gerekli görmesi hâlinde hüküm verilinceye kadar her aşamada duruşma açarak genel hükümlere göre yargılamaya devam edebilir; ayrıca kurulan hükme itiraz edilmesi durumunda, duruşmadan önce itirazdan vazgeçilmedikçe duruşma açılarak yargılama genel hükümlere göre sürdürülür.
Seri muhakeme tamamlanamazsa sanığın kabul beyanları aleyhine delil olur mu?
Seri muhakeme usulünün tamamlanamaması veya dosyanın genel hükümlere dönmesi hâlinde şüphelinin usulü kabul ettiğine dair beyanları ile sürece ilişkin diğer belgeler sonraki aşamalarda delil olarak kullanılamaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy