Şikâyetten Vazgeçme ve Etkin Pişmanlığın Muhakemeye Etkisi

Şikâyet Hakkı ve Süresine İlişkin Kanuni Esaslar

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu kapsamında takibi şikâyete bağlı kılınan suçlarda soruşturma ve kovuşturma yürütülebilmesi yetkili kimsenin süresi içinde başvuruda bulunmasına bağlıdır ve bu başvuru bir muhakeme şartı niteliğindedir. 5237 sayılı Kanun'un 73 üncü maddesinin birinci fıkrası gereğince, yetkili kişinin altı ay içinde şikâyette bulunmaması durumunda soruşturma ve kovuşturma yapılamaz. Maddenin ikinci fıkrası uyarınca altı aylık bu süre, zamanaşımı süresi aşılmamak kaydıyla şikâyet hakkına sahip kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Ancak soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olan hakaret suçu yönünden kanun koyucu özel bir sınır belirlemiş olup şikâyet süresi her ne suretle olursa olsun eylemin gerçekleştiği günden itibaren iki yılı geçemez. Şikâyet hakkına sahip birden fazla mağdurun varlığı durumunda ise hak sahiplerinden birinin altı aylık süreyi kullanmaksızın geçirmesi diğer kişilerin şikâyet hakkını düşürmez.

Şikâyet hakkı niteliği itibarıyla kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar arasında yer almaktadır. Hak sahibi bu hakkı kendisi kullanabileceği gibi vekili vasıtasıyla da ileri sürebilir. Bununla birlikte vekil aracılığıyla şikâyetten vazgeçilebilmesi amacıyla düzenlenen vekâletnamede bu yetkinin özel olarak belirtilmesi aranabilmektedir.

Şikâyetten Vazgeçmenin Hukuki Sonuçları ve Sınırları

Şikâyetten vazgeçme, ceza muhakemesi sürecinde düşme sebebi oluşturan bir usuli işlemdir. Şikâyete bağlı bir suçta vazgeçme iradesi soruşturma evresinde açıklandığında Cumhuriyet savcılığınca kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir; kovuşturma evresinde bildirildiğinde ise kamu davasının düşmesi kararı tesis edilir. 5237 sayılı Kanun'un 73 üncü maddesinin dördüncü fıkrası gereğince, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça suçtan zarar görenin vazgeçmesi davayı düşürür. Bu irade kural olarak hükmün kesinleşmesine kadar hukuki sonuç doğurmaktadır; bu doğrultuda ilk derece mahkemesince kurulan mahkûmiyet hükmünden sonra kanun yolu aşamasında şikâyetten vazgeçilmesi halinde de üst derece mahkemesi düşme kararı vererek mahkûmiyeti kaldırabilir. Hükmün kesinleşmesinden sonra vuku bulan vazgeçme beyanı ise cezanın infazına engel teşkil etmez ve kural olarak ceza davasını ortadan kaldırmaz.

İştirak halinde işlenen suçlarda failler bakımından şikâyet iradesi bölünemez. 5237 sayılı Kanun'un 73 üncü maddesinin beşinci fıkrası doğrultusunda, iştirak halinde suç işlemiş sanıklardan biri hakkında şikâyetten vazgeçilmesi durumunda bu vazgeçme diğer sanıkları da kapsar; mağdur yalnızca belirli failleri ayırarak vazgeçme yoluna gidemez. Öte yandan aynı maddenin altıncı fıkrası uyarınca, kanunda aksine bir kural yer almadıkça şikâyetten vazgeçme, bu vazgeçmeyi kabul etmeyen sanık yönünden sonuç doğurmaz.

Şikâyetten vazgeçme kamu davasını düşürse dahi suçtan zarar görenin özel hukuk kapsamındaki maddi ve manevi tazminat ile şahsi haklarını kendiliğinden sona erdirmez. Mağdurun tazminat taleplerinden açıkça feragat etmesi ya da tarafların şahsi hakları da içeren sulh sözleşmesi bağıtlaması halinde özel hukuktaki haklar son bulur. Nitekim 5237 sayılı Kanun'un 73 üncü maddesinin yedinci fıkrası gereğince kamu davasının düşmesi mağdurun şikâyetten vazgeçmesine dayanıyor ve mağdur vazgeçme anında şahsi haklarından da feragat ettiğini ayrıca belirtmiş bulunuyorsa, artık hukuk mahkemelerinde aynı fiile dayalı tazminat davası açılamaz.

Etkin Pişmanlığın Muhakemedeki Karar Türlerine ve Cezaya Etkisi

Hâkim, suç vasfını belirledikten sonra etkin pişmanlık şartlarının gerçekleşip gerçekleşmediğini resen gözetir. Etkin pişmanlık şartları gerçekleştiğinde kanunda öngörülen indirimin uygulanması gerekmekle birlikte, kanunun indirim üst sınırı belirlediği hallerde ceza sabit bir oranda değil, bu sınıra kadar indirilir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 223 üncü maddesinin dördüncü fıkrasının (a) bendi uyarınca, işlenen fiilin suç olma özelliğini devam ettirmesine rağmen etkin pişmanlık dolayısıyla faile ceza verilmemesi gereken hallerde ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilir. 5271 sayılı Kanun'un 223 üncü maddesinin sekizinci fıkrası gereğince Türk Ceza Kanununda öngörülen düşme sebeplerinin varlığı ya da soruşturma veya kovuşturma şartının gerçekleşmeyeceğinin anlaşılması hallerinde davanın düşmesine; soruşturmanın veya kovuşturmanın yapılması şarta bağlı tutulup da şartın henüz gerçekleşmediği anlaşılırsa gerçekleşmesini beklemek üzere durma kararı verilir. Aynı maddenin dokuzuncu fıkrası uyarınca derhâl beraat kararı verilebilecek hâllerde durma, düşme veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemez.

Malvarlığına Karşı Suçlarda Etkin Pişmanlık Hükümleri

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 168 inci maddesi kapsamındaki hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflas ve taksirli iflas suçları tamamlandıktan sonra fakat kamu davası açılmadan önce failin, azmettirenin veya yardım edenin bizzat pişmanlık duyarak mağdurun uğradığı zararı aynen iade ya da tazmin yoluyla tamamen gidermesi halinde verilecek cezanın üçte ikisine kadarı indirilir. Pişmanlığın kovuşturma başladıktan sonra ancak mahkemece hüküm kurulmadan önce sergilenmesi durumunda ise verilecek cezada yarısına kadarı indirim yapılır. Zararın aynen iade veya tazmin suretiyle yalnızca kısmen karşılanması durumunda etkin pişmanlık hükmünün tatbik edilebilmesi için ayrıca suçtan zarar gören mağdurun rızası aranmaktadır.

Yağma suçunda etkin pişmanlık gösteren kişi bakımından uygulanacak indirim oranları özel olarak düzenlenmiştir. 5237 sayılı Kanun'un 168 inci maddesinin üçüncü fıkrasına göre etkin pişmanlığın kovuşturma başlamadan önce gerçekleşmesi halinde verilecek ceza yarısına kadar, kovuşturma başladıktan sonra ve hüküm verilmeden önce gerçekleşmesi halinde ise üçte birine kadar indirilir. Karşılıksız yararlanma suçunda ise failin, azmettirenin veya yardım edenin pişmanlık göstererek mağdurun, kamunun veya özel hukuk tüzel kişisinin zararını soruşturma tamamlanmadan tamamen tazmin etmesi halinde kamu davası açılmaz; zararın hüküm anına kadar tamamen tazmini halinde ise verilecek ceza üçte birine kadar indirilir. Kanun, karşılıksız yararlanma suçundaki bu düzenlemeden iki defadan fazla yararlanılamayacağını hükme bağlamıştır.

Uyuşturucu ve Suç Örgütü Kapsamında Etkin Pişmanlık

5237 sayılı Kanun'un 192 nci maddesinde düzenlenen uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçlarına katılan kişi, resmi makamlarca durum haber alınmadan önce diğer suç ortaklarını ve bu maddelerin imal edildiği ya da saklandığı yerleri bildirip ortakların yakalanmasını veya maddelerin bulunmasını sağlarsa hakkında cezaya hükmolunmaz. Kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alan, kabul eden ya da bulunduran kişi de resmi makamlar haber almadan önce maddeyi kimden, nerede ve ne zaman temin ettiğini yetkili mercilere aktararak faillerin yakalanmasını veya maddenin ele geçirilmesini kolaylaştırdığı takdirde cezalandırılmaz. Aynı suçlar yetkili mercilerce haber alındıktan sonra failin gönüllü şekilde suçun ortaya çıkmasına ve ortakların yakalanmasına yardım etmesi halinde verilecek cezada yardımın niteliğine göre dörtte birden yarısına kadarı indirim yapılır. Kullanmak amacıyla uyuşturucu bulunduran veya kullanan fail, hakkında bu eylemden ötürü soruşturma başlatılmadan önce resmi makamlara veya sağlık kurumlarına başvurup tedavi talebinde bulunursa cezaya hükmolunmaz.

Suç işlemek amacıyla örgüt kurma suçu bağlamında, soruşturmaya başlanmadan ve örgütün amacı doğrultusunda suç işlenmeden önce örgütü dağıtan veya verdiği bilgilerle örgütün dağılmasını sağlayan kurucu veya yöneticiler hakkında 5237 sayılı Kanun'un 221 inci maddesi uyarınca cezaya hükmolunmaz. Suç işlemek amacıyla örgüt kuran, yöneten, örgüte üye olan ya da üye olmamakla birlikte örgüt adına suç işleyen veya örgüte bilerek ve isteyerek yardım eden kişinin gönüllü olarak teslim olup örgütün yapısı ve faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarla ilgili bilgi vermesi halinde, hakkında örgüt kurmak, yönetmek veya örgüte üye olmak suçundan dolayı cezaya hükmolunmaz. Bu bilgilerin yakalandıktan sonra verilmesi halinde ise bu suçtan dolayı verilecek cezada üçte birden dörtte üçe kadar indirim yapılır. Etkin pişmanlıktan yararlanan kişiler hakkında bir yıl süreyle denetimli serbestlik tedbirine hükmolunur; kanuni sınırlar içinde bu süre üç yıla kadar uzatılabilir ve kişi anılan fıkra hükümlerinden birden fazla yararlanamaz.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy