Avukatlar serbest meslek makbuzunu, mesleki faaliyetleri kapsamında gerçekleştirdikleri tahsilatlar karşılığında elektronik serbest meslek makbuzu (e-SMM) düzenleyerek keser. 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 1. maddesi uyarınca avukatlık mesleği bir kamu hizmeti ve serbest meslek olarak tanımlanmıştır. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun 66. maddesi gereğince sermayeden ziyade ilim veya mesleki bilgiye dayanan, ticari niteliği olmayan ve bir işverene bağlı bulunmaksızın şahsi sorumluluk altında kendi nam ve hesabına yürütülen faaliyetler serbest meslek faaliyetidir. Baro levhasına kayıtlı olan ve vergi levhasını asan bir avukat serbest meslek erbabı sıfatıyla işe başlamış kabul edilir. 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 236. maddesi doğrultusunda serbest meslek erbabı mesleki faaliyetlerine dair her türlü tahsilatı için iki nüsha serbest meslek makbuzu tanzim edip bir nüshasını müşteriye vermek, müşteri de bu makbuzu istemek ve almak mecburiyetindedir.
Elektronik Serbest Meslek Makbuzu Zorunluluğu ve Şekil Koşulları
509 Sıra No'lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği ile serbest meslek mensuplarına 01.06.2020 tarihinden itibaren elektronik serbest meslek makbuzu (e-SMM) uygulamasına dahil olma ve makbuzlarını elektronik ortamda kesme zorunluluğu getirilmiştir. Elektronik ortamda düzenlenen bu belge, fiziki ortamda tanzim edilen kağıt serbest meslek makbuzu ile tamamen aynı hukuki niteliğe sahiptir.
213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 237. maddesi ve elektronik belge düzenlemeleri kapsamında serbest meslek makbuzunda makbuzu düzenleyen avukatın adı, soyadı veya unvanı, adresi, vergi dairesi, vergi kimlik numarası ya da T.C. kimlik numarası bulunmalıdır. Belgede ayrıca müşterinin adı, soyadı veya unvanı, adresi, vergi mükellefi olması halinde vergi dairesi ve vergi/kimlik numarası, belgenin düzenlenme tarihi ile saat ve dakika bilgisi, belge numarası, tahsil edilen meblağ ile varsa vergi tevkifatı ve katma değer vergisi tutarları ayrıntılı olarak yer almalıdır. Makbuzun üzerinde Gelir İdaresi Başkanlığı sistemlerinden sorgulanıp doğrulanabilmesine imkan sağlayan karekod veya barkodun bulunması kanuni zorunluluktur.
Mesleki faaliyetlerini bireysel olarak yürüten avukatlar serbest meslek makbuzunu kendi elektronik imzaları ile imzalar. Avukatlık ortaklıklarında ise tüzel kişilik bulunması sebebiyle makbuz ortaklık tüzel kişiliği adına tanzim edilir ve bu işlemlerde münferit elektronik imza yerine elektronik mühür (e-Mühür) kullanılır.
Makbuzun Düzenlenme Zamanı ve Usulsüzlük Yaptırımı
Serbest meslek makbuzunun kural olarak tahsilat tarihi itibarıyla tanzim edilmesi gerekir. Mesleki hizmet tamamlanmış ancak müvekkilden henüz bir tahsilat gerçekleştirilememişse, yalnızca katma değer vergisi yönünden hizmetin ikmal edildiği tarih esas alınarak makbuz kesilmelidir. Vergi Usul Kanunu uyarınca serbest meslek makbuzunun mal veya hizmetin sunulduğu ya da karşılığının tahsil edildiği tarihte düzenlenmeyip geç kesilmesi usulsüzlük cezasına tabidir.
İcra takipleri kapsamında doğan vekalet ücreti asıl borcun fer'i niteliğindedir ve bu alacak borç ödendikçe meydana gelir. Tahsil edilmeyen icra takip borcu için müvekkil tüm dosya borcu üzerinden vekile ücret borçlusu sayılmadığından katma değer vergisi veya gelir vergisi doğmaz. İcra dosyalarında serbest meslek makbuzu, vekil tarafından fiilen tahsil edilen miktar üzerinden varsa diğer feriler düşüldükten sonra hesaplanan vekalet ücreti miktarınca düzenlenir.
Çalışma Statüsüne Göre Serbest Meslek Makbuzu Yükümlülüğü
Bir işverene tabi olarak bağlı çalışan avukatlar kendi nam ve hesaplarına bağımsız serbest meslek faaliyeti yürütmediklerinden serbest meslek makbuzu düzenleme zorunluluğu altında değildir. Avukatlık ortaklıklarında ise makbuz düzenleme yükümlülüğü ortaklık tarafından yerine getirilir; ortaklık bünyesindeki avukatlar münferiden makbuz tanzim etmez. Serbest meslek faaliyetini usulüne uygun olarak terk eden avukatların, terk tarihinden sonra yapacakları tahsilatlar serbest meslek kazancı sayılmadığı için makbuz düzenleme yükümlülükleri ortadan kalkar.
Bağlı çalışan avukatların adli yardım veya CMK zorunlu müdafilik görevi üstlenmesi halinde, ödeme yapacak kamu mercilerine ibraz edilecek makbuz bağlı bulunulan avukat veya avukatlık ortaklığı tarafından kesilir. Bu tahsilat bağlı çalışan avukatın ücret bordrosuna yansıtılır ve ücret hükümleri çerçevesinde stopaja tabi tutulur.
KDV Oranları, Karşı Taraf Vekalet Ücreti ve Stopaj Kesintisi
Avukatlık hizmetlerinde uygulanacak katma değer vergisi oranları hizmetin niteliğine göre farklılaşmaktadır. Aile, tüketici ve çocuk mahkemelerinin görev alanına giren dava ve işler ile bu mahkemelerce verilen kararların ilamlı icra takipleri, iş uyuşmazlıklarında dava şartı arabuluculuk aşamasında verilen hizmetler ve adli yardım ile adli müzaharet hükümleri kapsamında ifa edilen avukatlık hizmetlerinde KDV oranı yüzde 10 olarak uygulanır. Bu kapsam dışındaki diğer genel avukatlık hizmetlerinde ise KDV oranı yüzde 20 olarak tatbik edilir.
Mahkemelerce hükmolunan veya icra dairelerince takdir edilen karşı taraf vekalet ücretleri katma değer vergisi kapsamındadır ve bu alacaklar üzerinden KDV hesaplanması zorunludur. Avukatlık hizmetlerinde tevkifat yapmakla yükümlü kamu kurumları tarafından ödenen karşı taraf vekalet ücretlerinde 5/10 oranında KDV tevkifatı uygulanır.
Müvekkilin vergi mükellefiyeti bulunmayan bir gerçek kişi olması durumunda düzenlenen serbest meslek makbuzunda gelir vergisi stopaj kesintisi uygulanmaz. Müvekkilin vergi mükellefi olması halinde ise düzenlenen makbuza yüzde 20 oranında stopaj kesintisi dahil edilir.
Bağlı çalışan avukatlar serbest meslek makbuzu keser mi?
Bağlı çalışan avukatların bağımsız serbest meslek faaliyeti yürütmemeleri sebebiyle makbuz düzenleme yükümlülüğü bulunmamaktadır. CMK veya adli yardım kapsamında verilen hizmetlerde makbuz, istihdam eden avukat veya avukatlık ortaklığı tarafından düzenlenir ve çalışanın bordrosuna ücret olarak aktarılır.
Avukatlık ortaklıklarında serbest meslek makbuzu nasıl düzenlenir?
Avukatlık ortaklıklarında serbest meslek makbuzu ortaklık tüzel kişiliği tarafından düzenlenir ve bünyedeki avukatlar münferiden makbuz kesmez. Bu ortaklıklarda e-SMM düzenlenirken bireysel elektronik imza yerine ortaklık adına tescilli elektronik mühür (e-Mühür) kullanılır.
Tahsilat yapılmadan serbest meslek makbuzu kesilmesi gerekir mi?
Tahsilat yapılmamış olsa dahi mesleki hizmet ikmal edilmişse sadece KDV yönünden hizmetin tamamlandığı tarihte makbuz düzenlenmesi zorunludur. Hizmetin bittiği veya tahsilatın gerçekleştiği tarihte makbuz kesilmemesi usulsüzlük cezasına yol açar.
Karşı taraf vekalet ücretinde KDV ve stopaj nasıl uygulanır?
Karşı taraf vekalet ücretleri KDV hesabına dahil olup tevkifat yükümlülüğü bulunan kamu kurumlarınca yapılan ödemelerde 5/10 oranında KDV tevkifatı tatbik edilir. Müvekkilin vergi mükellefi olması durumunda makbuza yüzde 20 stopaj kesintisi dahil edilirken vergi mükellefi olmaması halinde stopaj kesintisi yapılmaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy