Askeri Rütbeler ve Jandarma Rütbeleri

Askeri rütbeler genel olarak dört grupta ele alınır: general, subay, astsubay ile er ve erbaş. Jandarma rütbeleri ise İçişleri Bakanlığına bağlı Jandarma Genel Komutanlığı personelinin hiyerarşik seviyesini gösteren ayrı bir düzen olarak tanımlanır. Bu iki düzenin adları bazı noktalarda benzeşse de personelin bağlı bulunduğu yapı ve sayılan rütbe kategorileri aynı liste değildir.

Emir ilişkisi ve rütbenin kazanılması

Rütbesi düşük olan asker veya jandarma personeli, rütbesi yüksek olan askerin ya da jandarma personelinin emrine uymak zorundadır. Bu anlatım emir ilişkisinin temel yönünü gösterir; ilişkinin istisnaları ve yasal dayanağı ayrıca belirtilmemiştir.

Askeri rütbe kural olarak kıdem ve bekleme ile kazanılır. Mareşal en yüksek rütbe olarak anılmakla birlikte, aynı anlatımda diğer rütbelerden farklı olduğu ve kıdem ve bekleme ile kazanıldığı da yazılır. Bu ifadeler tek kazanılma yöntemine indirgenemez.

Sıralama, makam ve en yüksek unvan

Küçükten büyüğe doğru er ve erbaş, astsubay, subay ve general sıralaması esas alınır. Bu sıralamada en altta er ve erbaş, genel tablonun en üstünde ise orgeneral yer alır. Genelkurmay Başkanlığı bu tablodaki bir rütbeyi değil, bir makamı belirtir. Makamın hangi usulle doldurulduğuna ilişkin ayrıntı bu bilgiden türetilememektedir.

Mareşal, en yüksek askeri rütbe olarak anılır; diğer rütbelerden farklı olduğu ve kıdem ve bekleme ile kazanıldığı da aynı anlatımda yer alır. Bu nedenle kazanılma yöntemi tek kurala bağlanamaz. Deniz Kuvvetlerindeki karşılığı olan büyük amiral, olağanüstü savaş başarısı gösteren ve oramiral rütbesindeki subaylara Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından verilir.

Subay rütbeleri içinde asteğmen, en düşük rütbeli subay olarak tanımlanır. Bu tanım subay grubunun alt sınırını gösterir; yedek subaylık veya görev süresine ilişkin herhangi bir kanuni şart bu tanımdan çıkarılamaz.

Atama süresi ifadesinin birden fazla anlamı

Atama süresi her rütbede aynı anlama gelmez. Bazı rütbelerde terfi için geçirilmesi gereken zorunlu süreyi, bazılarında rütbedeki tipik görev süresini, bazılarında ise terfiye uygun hale gelmeden önceki asgari hizmet süresini ifade edebilir. Bu nedenle aynı başlık altında yer alan süreler tek anlamlı bir kanuni süre olarak okunamaz.

Jandarma rütbe kategorileri

Jandarma rütbeleri genel olarak general, üstsubay, subay, astsubay, uzman jandarma ve uzman erbaş kategorilerine ayrılır. Bu sınıflandırma, Jandarma Genel Komutanlığı personelinin hiyerarşik seviyesini açıklayan genel bir çerçevedir.

Uzman çavuş bakımından aynı anlatım, Jandarmada I'den VIII'e kadar bir uzman jandarma çavuş düzeni bulunduğunu ve bunu dokuz kademe olarak saydığını; Türk Silahlı Kuvvetlerinde ise tek bir uzman çavuş rütbesi bulunduğunu belirtir. I'den VIII'e ifadesi ile dokuz kademe sayımı birlikte geçtiğinden kademe sayısı tek kesin sayıya bağlanamaz. Bu ayrım uzman jandarma çavuş düzeni ile tek uzman çavuş rütbesi arasındadır; uzman erbaş kademeleri ayrıca anılır.

Yasaklı rütbe ve rütbenin geri alınması

Yasaklı rütbe, başlı başına ayrı bir rütbe değildir. Belirli bir askeri personelin rütbesinin geçici olarak dondurulduğu veya kalıcı olarak geri alındığı ve bu nedenle rütbenin kullanılamaz hale geldiği durumu ifade eder. Dondurma veya geri alma için aranan şartlar ve izlenecek usul bu genel tanımdan anlaşılmaz.

1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu'nun 35. maddesi rütbenin geri alınması cezasını düzenler. Bu ceza, aynı Kanun'un 30. maddesinde yazılı hâllerde erbaşlar hakkında uygulanır. Mahkeme hükmünde belirtilmemiş olsa bile rütbenin geri alınması işlemi idare tarafından re'sen uygulanır.

Cezanın sonucu, hükümlünün rütbesinin geri alınarak erliğe indirilmesi ve askeri hizmetten doğan, özel kanunda saklı tutulmayan bütün hakların kaybedilmesidir. Özel kanunda saklı tutulan hakların hangileri olduğu bu hükümde gösterilmemiştir. Bu ceza, 30. maddede yazılı hâllerde erbaşlar hakkında uygulanır; hükmün kapsam sınırı aşılarak bütün personel için aynı sonuç doğurur biçimde yorumlanamaz.

1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu'nun 30. maddesine göre, maddede yazılı hâllerde subaylar, astsubaylar, uzman jandarmalar ve özel kanunlarında bu cezanın uygulanacağı belirtilen asker kişiler hakkında askeri mahkemeler veya adliye mahkemelerince asıl ceza ile birlikte Türk Silahlı Kuvvetlerinden çıkarma cezası verilir. Hükümde belirtilmemiş olsa bile bu durum Silahlı Kuvvetlerden çıkarmayı gerektirir. Bu hâllerden biri, taksirli suçlardan verilen cezalar hariç olmak üzere ölüm, ağır hapis veya bir seneden fazla hapis cezasıyla hükümlülüktür. Diğeri, devletin şahsiyetine karşı işlenen suçlarla basit ve nitelikli zimmet, irtikap, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas gibi yüz kızartıcı veya şeref ve haysiyeti kırıcı suçtan ya da istimal ve istihlak kaçakçılığı hariç kaçakçılıktan, resmî ihale ve alım satımlara fesat karıştırmadan veya devlet sırlarını açığa vurma suçundan hükümlülüktür.

Taksirli suçlardan verilen cezalar hariç olmak üzere, askeri mahkemelerce üç aydan fazla hapis cezasıyla birlikte Türk Silahlı Kuvvetlerinden çıkarma cezası da verilebilir. Bu hüküm zorunlu bir uygulama değil, askeri mahkemelere tanınmış bir imkân olarak düzenlenmiştir.

1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu'nun 35. maddesinin son fıkrasının iptal edildiği madde düzeninde belirtilmiştir. İptal son fıkrayla sınırlıdır; iptal edilen fıkranın içeriğinden yeni bir kural çıkarılamaz.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy