Askeri Hukukun Kapsamı ve Temel Mevzuat Dayanakları
Askeri hukuk; subay, astsubay ve uzman erbaşların yanı sıra askeri memurlar, sözleşmeli personel, sivil memurlar ile yükümlü erbaş ve erleri kapsayan bir kamu hukuku alanıdır. Bu personelin atama, sicil ve sözleşme işlemlerine karşı yargı yolu açıktır. Ulusal mevzuat sisteminde bu alanın temel normatif dayanaklarını 1632 Sayılı Askeri Ceza Kanunu, 211 Sayılı TSK İç Hizmet Kanunu, 6413 Sayılı TSK Disiplin Kanunu ve 926 Sayılı TSK Personel Kanunu oluşturur. Anayasa hükümleri, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatları, uluslararası insancıl hukuk kuralları ve Cenevre Sözleşmeleri de bu mevzuat kaynakları arasında yer alır.
Askeri Yargı Düzeninde Görevli Mahkemeler ve Dava Açma Süresi
Türkiye'de askeri yargı mercilerinin varlığı 2017 Anayasa değişikliği ile sonlandırılmıştır. Bu değişiklikle birlikte asker kişilere ilişkin cezai uyuşmazlıkların denetimi adli yargı mercileri olan asliye ceza mahkemeleri ve ağır ceza mahkemeleri tarafından yerine getirilir. Disiplin cezaları ile mesleki statüye ilişkin idari işlemler ise idare mahkemeleri, bölge idare mahkemeleri ve Danıştay denetimine tabidir. İdari işlemlere karşı açılacak davalarda genel dava açma süresi, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 7/1 uyarınca özel kanunlarında ayrı bir süre bulunmayan hallerde Danıştayda ve idare mahkemelerinde altmış gündür.
2577 sayılı İDARİ YARGILAMA USULÜ KANUNU m. 7Kaynağı aç
Askeri Ceza ve Disiplin Yaptırımları
Askeri ceza hukuku, Türk Silahlı Kuvvetleri personeline özgü emre itaatsizlik, firar ve görevi kötüye kullanma gibi fiil ve yaptırımları düzenler. Disiplin zaafı meydana getiren emre itaatsizlik fiillerinde hapis, rütbe indirme veya Türk Silahlı Kuvvetlerinden çıkarma yaptırımları uygulanabilmektedir.
6413 Sayılı TSK Disiplin Kanunu kapsamında düzenlenen disiplin cezaları; uyarma, kınama, hizmet yerini terk etmeme, aylıktan kesme, görevden uzaklaştırma ve silahlı kuvvetlerle ilişik kesmedir. Bu cezalar disiplin amirleri veya disiplin kurulları tarafından tesis edilebilir. Disiplin amirleri ve kurullarınca verilen disiplin cezalarına karşı yetkili idare mahkemesinde iptal davası açılması mümkündür.
Disiplin Soruşturmasında Usul Güvenceleri ve İdari Denetim
6413 sayılı TSK Disiplin Kanunu m. 37/1 uyarınca disiplin kuruluna sevk edilmesi gereken disiplinsizliklere ilişkin soruşturma evrakı, disiplin amiri kanaat raporu da eklenerek yetkili disiplin subaylığına disiplinsizliğin öğrenilmesinden itibaren en geç otuz gün içinde gönderilir. Aynı Kanunun 37. maddesi gereğince disiplinsizlik isnat edilen personele kurul görüşmesinden önce isnat edilen hususlar disiplin subayı tarafından yazıyla bildirilir; personel gizlilik ve üçüncü kişilerin haklarını koruyan evrak dışındaki soruşturma belgelerini inceleme, tanık dinletme ve kurulda sözlü ya da yazılı savunma yapma hakkına sahiptir. Delilsiz ahlaki zafiyet raporlarına dayanılarak veya yazılı savunma alınmaksızın tesis edilen disiplin işlemlerine karşı iptal davası açılabileceği gibi işlem sebebiyle uğranılan zararlar için tam yargı davası açılabilir.
6413 sayılı TÜRK SİLAHLI KUVVETLERİ DİSİPLİN KANUNU m. 37Kaynağı aç
Danıştay 5. Dairesinin E. 2021/366, K. 2024/18566 sayılı kararına göre idari işlemin sebep unsuru denetlenirken idare, işlemi haklı kılan somut maddi sebepleri yargılama sürecinde ortaya koymakla yükümlüdür; mahkeme salt idarenin soyut kanaatine dayanarak hüküm kuramaz. Danıştay 5. Dairesinin E. 2019/5630, K. 2021/3541 sayılı kararında ise ceza soruşturmasında yer alan tespitlerin davacıya tebliğ edilip savunma ve karşı beyan hakkı tanınmadan uyuşmazlığın esası hakkında karar verilemeyeceği belirtilmiştir. Güvenlik soruşturmasında yalnızca aile bireylerinin soruşturmaya konu olması veya soyut kanaatlere dayanılması tek başına olumsuz sonuçlandırma için yeterli kabul edilmez.
Danıştay 5. Daire, E. 2021/366, K. 2024/18566Kaynağı aç
Danıştay 5. Daire, E. 2019/5630, K. 2021/3541Kaynağı aç
Sözleşme Feshi ve Olağanüstü İdari Tedbirlerin Ayrımı
Sağlık durumuna dayalı fesihlerde, komando olamaz raporu gerekçesiyle sözleşmesi feshedilen askeri personelin başka bir birime atanma olanağı mevcutken doğrudan ilişiğinin kesilmesi hukuka aykırılık oluşturabilir. Bu durumda yürütmenin durdurulması istemli iptal davası açılması mümkündür.
Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulunun E. 2022/3642, K. 2024/1285 sayılı kararında açıklandığı üzere KHK kapsamında terör örgütleriyle iltisak ve irtibat gerekçesiyle uygulanan meslekten çıkarma kararları disiplin cezası niteliğinde olmayıp olağanüstü tedbir mahiyetindedir. Bu karara göre iltisak kavramı kavuşan, bitişen, birleşen; irtibat kavramı ise bağlantılı anlamına gelir ve cezai sorumluluk gerektiren üyelik veya mensubiyete kıyasla daha az yoğun, atipik bir bağı gösterir. İltisak veya irtibatın tespiti için örgüt talimatıyla ya da inisiyatif alarak yarar sağlandığı veya örgütle amaç birliği ya da sosyal birliktelik görünümü içinde bulunulduğu kanaatinin oluşması yeterli sayılmaktadır. Ceza soruşturmasında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilmiş olması idari tedbirin yargısal denetiminde bağlayıcı değildir; ayrıca işlemden sonra dosyaya sunulan deliller geçmişe ilişkin maddi olguları ortaya koyuyorsa hukuka uygunluk incelemesinde dikkate alınabilir.
Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu, E. 2022/3642, K. 2024/1285Kaynağı aç
Tazminat Hakları ve Bireysel Başvuru Yolu
Görev esnasında kendi kusuru olmaksızın yaralanan askeri personel; efor kaybı, geçici veya sürekli iş göremezlik durumlarına bağlı olarak maddi ve manevi tazminat talebinde bulunma hakkına sahiptir. İlgili personel uğradığı zararların karşılanması için idare mahkemesinde tam yargı davası açabileceği gibi yasal koşulları taşıması halinde vazife malullüğü haklarından da yararlanabilir. İdari veya disiplin işlemlerine karşı yargısal kanun yolları tüketildikten sonra askeri personelin Anayasa Mahkemesine ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine bireysel başvuru hakkı mevcuttur.
Sıkça Sorulan Sorular
Disiplin cezalarına karşı hangi mahkemede dava açılır?
Disiplin amirleri veya disiplin kurulları tarafından tesis edilen disiplin cezalarına karşı idare mahkemesinde iptal davası açılabilir.
Asker kişilerin ceza yargılamalarına hangi mahkeme bakar?
2017 Anayasa değişikliği sonrasında askeri mahkemeler kaldırılmış olup asker kişilerin cezai işlemleri adli yargı mercileri olan asliye ceza mahkemeleri ve ağır ceza mahkemeleri tarafından yürütülmektedir.
Disiplin kuruluna sevk sürecinde savunma ve evrak inceleme hakkı nasıl işler?
6413 sayılı Kanun uyarınca disiplinsizlik isnat edilen personele iddialar disiplin kurulu görüşmesinden önce yazıyla bildirilir; personel gizlilik ve üçüncü kişi haklarını koruyanlar dışındaki evrakı inceleme, tanık dinletme ve kurulda savunma yapma hakkına sahiptir.
Komando olamaz raporu alan personelin sözleşmesi doğrudan feshedilebilir mi?
İlgilinin farklı bir birime atanma olanağı varken doğrudan ilişiğinin kesilmesi hukuka aykırılık oluşturabilir ve bu işleme karşı yürütmenin durdurulması istemli iptal davası açılabilir.
Askeri idari işlemlere karşı dava açma süresi ne kadardır?
Özel kanunlarında ayrı bir süre öngörülmeyen durumlarda idare mahkemelerinde genel dava açma süresi altmış gündür.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

