İlişkinin anlamı
4857 sayılı İş Kanunu’na göre işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişiye ya da tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlara işveren denir. İşçi ile işveren arasındaki bağ iş ilişkisidir. Gerçek anlamda emir ve talimatı kim veriyorsa işveren odur.
Asıl işveren, mal veya hizmet üretimine bağlı yardımcı işleri ya da asıl işin, işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık isteyen bir bölümünü başka bir işverene bırakabilir. Bu kişi, görevlendirdiği işçileri yalnızca o işyerinde üstlendiği işte çalıştırıyorsa alt işverendir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 2Kaynağı aç
Asıl işveren ile alt işveren arasında iş sözleşmesi veya vekalet sözleşmesi bulunmaz; alt işveren asıl işverenin vekili değildir. İşin niteliğine göre aralarında inşaat, kira veya taşıma sözleşmesi gibi sözleşmeler bulunabilir.
İlişkinin kurulma şartları
Asıl işverenin kendi işlerinde çalışan işçileri bulunmalı ve asıl işveren işinin bütününü devretmemiş olmalıdır. Alt işverene verilen iş, mal veya hizmet üretiminin yardımcı işlerinden olmalıdır. Asıl iş bölünerek veriliyorsa, verilen iş işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren bir iş olmalıdır. Bu uzmanlık şartı dışında asıl iş bölünerek alt işverenlere verilemez.
Alt işveren, üstlendiği iş için görevlendirdiği işçilerini yalnız o işyerinde aldığı işte çalıştırmalıdır. Verilen iş asıl işe bağımlı olmalı ve asıl iş sürdüğü sürece devam etmelidir. Tekstil üretimi yapılan fabrikada yapılacak inşaat işini alan kişi, bu nedenle alt işveren sayılmaz.
İşin asıl işverene ait işyerinde yapılması gerekir. Diğer işveren yemeği kendi işyerinde hazırlayıp diğer işverenin işyerine gönderiyorsa alt işverenlik değil, yemek satımına ilişkin sözleşme söz konusudur.
Asıl işveren ile alt işveren arasındaki sözleşme yazılı yapılmalıdır.
Kanun, daha önce o işyerinde çalıştırılan kimseyle alt işveren ilişkisi kurulmasını yasaklar. Buna karşılık, bu kişinin işveren şirketin veya adi ortaklığın hissedarı olmasının ilişkiyi engellemeyeceği de ileri sürülür; iki ölçü aynı kesin sonuca bağlanamaz.
İşçilere karşı birlikte sorumluluk
4857 sayılı İş Kanunu’nun 2. maddesine göre asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak Kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur.
Alt işverenle birlikte sorumlu olan asıl işveren, alt işverenin işçisine bir ödeme yaparsa bu ödeme için alt işverene dava açabilir.
Muvazaa ve geçersizlik
Asıl işverenin işçileri, alt işveren tarafından işe alınarak çalıştırılmaya devam edilmek suretiyle hakları kısıtlanamaz. Daha önce o işyerinde çalıştırılan kimseyle alt işveren ilişkisi kurulamaz. İşletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işler dışında asıl iş bölünerek alt işverenlere verilemez.
Bu yasağa aykırılıkta ve genel olarak asıl işveren alt işveren ilişkisinin muvazaalı işleme dayandığının kabulünde, alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılarak işlem görür.
Kamu işyerlerine özgü sınırlar
Sekizinci fıkrada belirtilen işyerlerinde yükleniciler dışında kalan işverenlerce çalıştırılanlar ile ihale mevzuatı çerçevesinde kendi nam ve hesabına sözleşme yaparak ihale konusu işte doğrudan çalışanlar da aynı hükümlere tabidir.
Sekizinci fıkrada belirtilen kurum, kuruluş veya ortaklıkların sermayesine katıldıkları ortaklıkların kadro veya pozisyonlarında çalışan işçilerin, ortak kamu kurum, kuruluş veya ortaklıkların kadro veya pozisyonlarına atanma ya da buralarda geçerli mali haklar ile sosyal yardımlardan yararlanma talepleri hakkında da sekizinci fıkra hükümleri uygulanır.
Hizmet alımına dayanak oluşturacak sözleşme ve şartnamelere, işe alınacak kişilerin belirlenmesi ve işten çıkarma yetkisinin kamu kurum, kuruluş veya ortaklıklara bırakılması yönünde hüküm konulamaz. Aynı işyerinde hizmet alımı sözleşmeleri çerçevesinde veya geçici işçi olarak daha önce çalışmış olanların çalıştırılmasına devam olunması yönünde de hüküm konulamaz.
Asıl işveren alt işveren ilişkisi nedir?
Bir işverenin yardımcı işinde veya işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren asıl iş bölümünde iş alan ve işçilerini yalnız o işyerinde bu işte çalıştıran diğer işverenle kurulan ilişkidir.
Asıl işveren hangi yükümlülüklerden birlikte sorumludur?
İlgili işyerinde Kanundan, iş sözleşmesinden ve alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan borçlarda asıl işveren, alt işverenle birlikte sorumludur.
Dışarıda hazırlanan iş alt işverenlik midir?
Hayır. İşin asıl işverene ait işyerinde yapılması gerekir; yemeğin başka işyerinde hazırlanıp gönderilmesi yemek satımına ilişkin sözleşmedir.
Muvazaada işçi kimin işçisi sayılır?
Yasağa aykırılıkta ve ilişkinin muvazaalı işleme dayandığının kabulünde alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılarak işlem görür.
Eski işçinin hissedar olması alt işverenliğe engel midir?
Kanun, daha önce o işyerinde çalıştırılan kimseyle alt işveren ilişkisi kurulmasını yasaklar. Hissedar olmanın buna engel olmayacağı ayrı bir görüştür; iki ölçü tek sonuca bağlanamaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy