Arama ve El Koyma Hangi Şartlarda Yapılabilir?

Arama, şüphelinin veya sanığın yakalanabileceği ya da suç delillerinin elde edilebileceği konusunda makul şüphe varsa yapılabilir. Kolluk görevlileri aramayı hâkim kararıyla; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emriyle yapabilir. Konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda bu son yetki geçerli değildir; arama hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca varsa Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılır. El koyma ayrı bir işlemdir: hâkim kararı, gecikmede savcının yazılı emri ve savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emriyle gerçekleştirilebilir.

Kimler ve hangi yerler aranabilir

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 116. maddesinin birinci fıkrası, aramayı iki olasılığa bağlar: şüphelinin veya sanığın yakalanması ya da suç delillerinin elde edilmesi konusunda makul şüphe bulunması. Bu şartla şüphelinin veya sanığın üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir. Hüküm, aramanın konusunu bu kişiler ve yerlerle sınırlı olarak düzenler.

Karar, yazılı emir ve belgenin içeriği

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 119. maddesinin birinci fıkrasına göre kolluk görevlileri aramayı hâkim kararı üzerine yapar. Gecikmesinde sakınca varsa Cumhuriyet savcısının yazılı emri yeterlidir. Savcıya ulaşılamadığında kolluk amirinin yazılı emri de genel aramaya imkân verir. Konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlar bu genel sıradan ayrılır: bu yerlerde arama hâkim kararıyla veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılır.

Kolluk amirinin yazılı emriyle yapılan aramanın sonuçları Cumhuriyet Başsavcılığına derhâl bildirilir. Arama kararında veya emrinde arama nedenini oluşturan fiil, aranılacak kişi ile konutun veya diğer yerin adresi ya da eşya ve kararın veya emrin geçerli olacağı süre açıkça gösterilir. Sürenin ne kadar olacağı ayrıca belirlenmemiştir. Arama tutanağına işlemi yapanların açık kimlikleri yazılır.

Savcı hazır değilken kapalı yerde arama

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 119. maddesinin dördüncü fıkrasına göre Cumhuriyet savcısı hazır olmaksızın konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde arama yapılabilmesi için o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişi bulundurulur. Bu şart, savcının hazır bulunmadığı kapalı yer aramasına özgüdür.

Askerî mahallerde arama

Askerî mahallerde arama, Cumhuriyet savcısının nezaretinde ve askerî makamların katılımıyla adlî kolluk görevlilerince yapılır. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde işlem, Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle ve yine askerî makamların katılımıyla adlî kolluk görevlileri tarafından yapılabilir. Düzenleme, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 119. maddesinin beşinci fıkrasındadır.

Gece vakti arama yasağı ve istisnaları

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 118. maddesinin birinci fıkrası, konutta, işyerinde veya diğer kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılmasını yasaklar. İkinci fıkra yasağın uygulanmayacağı hâlleri sınırlı olarak sayar: suçüstü, gecikmesinde sakınca bulunan hâller, yakalanmış veya gözaltına alınmış olup firar eden kişinin tekrar yakalanması ve tutuklu veya hükümlünün tekrar yakalanması amacıyla yapılan aramalar.

El koyma yetkisi, tutanak ve onay süreleri

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 127. maddesinin birinci fıkrasına göre kolluk görevlileri elkoyma işlemini hâkim kararı üzerine gerçekleştirir. Gecikmesinde sakınca varsa Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emri işlemi mümkün kılar. İşlemi yapan kolluk görevlisinin açık kimliği elkoyma tutanağına geçirilir.

Hâkim kararı olmaksızın yapılan elkoyma, yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim kararını elkoymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar. Bu süre içinde karar açıklanmazsa elkoyma kendiliğinden kalkar. Süreler, elkoyma işleminin kendisine ve hâkimin onayına ilişkindir.

Zilyetliğindeki eşya veya diğer malvarlığı değerlerine el konulan kişi, hâkimden her zaman bu konuda bir karar verilmesini isteyebilir. Elkoyma işlemi ayrıca suçtan zarar gören mağdura gecikmeksizin bildirilir.

Askerî mahallerde elkoyma, Cumhuriyet savcısının nezaretinde ve askerî makamların katılımıyla adlî kolluk görevlilerince yapılır. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle, yine askerî makamların katılımıyla adlî kolluk görevlileri elkoyma işlemini yapabilir. Hüküm, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 127. maddesinin altıncı fıkrasındadır.

Bilgisayar, program ve kütüklerde işlem

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 134. maddesinin birinci fıkrası, bir suç soruşturmasında somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığını ve başka surette delil elde etme imkânının bulunmamasını arar. Bu şartlarla hâkim; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ise Cumhuriyet savcısı, şüphelinin kullandığı bilgisayar, bilgisayar programları ve bilgisayar kütüklerinde arama yapılmasına, kayıtlardan kopya çıkarılmasına ve kayıtların çözülerek metin hâline getirilmesine karar verebilir.

Savcının 134. madde kapsamındaki kararı, verildikten sonra yirmi dört saat dolmadan hâkimin onayına götürülür. Onay makamı da en geç aynı sürede kararını açıklar. Bu süre biterse ya da hâkim işlemin tersine karar verirse, daha önce çıkarılan kopyalar ve metne dönüştürülmüş kayıtlar bekletilmeden imha edilir. Buradaki yirmi dört saatlik denetim, 127. maddedeki yirmi dört ve kırk sekiz saatlik elkoyma onay düzeninden ayrıdır.

Şifrenin çözülememesi nedeniyle sisteme girilememesi, gizlenmiş bilgilere ulaşılamaması veya işlemin uzun sürecek olması hâlinde, çözümün yapılabilmesi ve gerekli kopyaların alınabilmesi için bilgisayar, programlar ve kütüklere el konulabilir. Şifre çözülüp gerekli kopyalar alındığında el konulan cihazlar gecikme olmaksızın iade edilir. El koyma sırasında sistemdeki bütün verilerin yedeği alınır. Bu yedekten bir kopya şüpheliye veya vekiline verilir; durum tutanağa geçirilerek imzalanır.

Bilgisayara veya bilgisayar kütüklerine el koymadan da sistemdeki verilerin tamamının ya da bir kısmının kopyası alınabilir. Kopyası alınan veriler kâğıda yazdırılır, bu husus tutanağa kaydedilir ve ilgililer tarafından imzalanır. Hüküm, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 134. maddesinin beşinci fıkrasındadır.

Avukat bürosunda arama ve el koyma

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 130. maddesinin birinci fıkrasına göre avukat büroları ancak mahkeme kararıyla ve kararda belirtilen olayla ilgili olarak aranabilir. Arama, Cumhuriyet savcısının denetiminde yapılır. Baro başkanı veya onu temsil eden bir avukat aramada hazır bulundurulur.

El konulmak istenen şeyin avukat ile müvekkili arasındaki meslekî ilişkiye ait olduğu ileri sürülerek karşı koyulursa şey ayrı bir zarf veya pakete konularak hazır bulunanlarca mühürlenir. Gerekli karar, soruşturma evresinde sulh ceza hâkiminden, kovuşturma evresinde hâkim veya mahkemeden istenir. Yetkili hâkim meslekî ilişkiyi saptarsa el konulan şey derhâl avukata iade edilir ve işlemi belirten tutanaklar ortadan kaldırılır. Bu kararlar yirmi dört saat içinde verilir. Karşı koyma, bürosunda arama yapılan avukat, baro başkanı veya onu temsil eden avukat bakımından düzenlenmiştir.

Postada elkoyma sırasında bürosunda arama yapılan avukat, baro başkanı veya onu temsil eden avukat karşı koyarsa, avukat bürosundaki elkoyma itirazı için öngörülen aynı usul uygulanır. Şeyin mühürlenmesi, yetkili hâkim veya mahkemeden karar istenmesi ve yirmi dört saat içinde karar verilmesi bu usulün parçasıdır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy