Anonim Şirketlerin Kendi Paylarını İktisap Şartları ve Sınırları

Anonim Şirketin Kendi Paylarını İktisap Edebilmesinin Temel Sınırları

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 379/1 uyarınca bir anonim şirket, esas veya çıkarılmış sermayesinin onda birini aşan veya gerçekleştirilecek işlem sonucunda bu oranı aşacak miktarda kendi paylarını bedeli karşılığında iktisap edemez ve rehin olarak kabul edemez. Bu kanuni sınırlama, üçüncü bir kişinin kendi namına fakat şirket hesabına hareket ederek gerçekleştirdiği pay iktisapları ya da payların rehne alınması işlemleri bakımından da geçerliliğini korur. Kanunun 379 uncu maddesinin dördüncü fıkrası doğrultusunda, şirketin kendi paylarını edinebilmesi için söz konusu payların bedellerinin tamamen ödenmiş olması zorunludur; sermaye taahhüdünün tam olarak yerine getirilmediği payların şirketçe iktisabı yasaktır.

Şirketin kendi paylarını iktisap edebilmesi mali yapının korunması şartına bağlanmıştır. Türk Ticaret Kanunu m. 379/3 uyarınca, alınacak payların bedelleri tenzil edildikten sonra şirketin geriye kalan net aktif tutarının en az esas veya çıkarılmış sermaye ile kanun veya şirket esas sözleşmesi gereğince dağıtılması yasaklanmış olan yedek akçelerin toplamı seviyesinde bulunması şarttır. Bu doğrultuda iktisap edilecek payların toplam bedeli şirketin serbest yedek akçelerini aşamaz ve pay alımının finansmanı serbest yedek akçeler vasıtasıyla sağlanır.

Geri alım işleminin finansmanının serbest yedek akçeler üzerinden karşılanıp karşılanmadığı şirketin onaylanmış finansal tabloları dikkate alınarak belirlenir ve genel kurul sürecinde denetçi raporlarında bu hususun yer alması gerekir. Şirketin banka kredisi temin etmesi ya da tahvil ihracı gibi borçlanma mekanizmalarına başvurarak elde ettiği yabancı kaynaklarla kendi paylarını iktisap etmesi ise kanunen mümkün değildir.

Genel Kurul Yetkisi ve Yönetim Kurulunun Görevleri

Türk Ticaret Kanunu m. 379/2 uyarınca yönetim kurulunun şirketin kendi paylarını iktisap edebilmesi veya rehin alabilmesi için genel kuruldan önceden yetki alması mecburidir. Genel kurul tarafından yönetim organına tanınan bu yetkinin süresi en çok beş yıl ile sınırlıdır. Yetki kararında iktisap edilecek veya rehne konu edilecek payların itibarî değer sayıları, toplam itibarî değerleri ile bu paylar için ödenebilecek bedelin alt ve üst sınırları açıkça gösterilir. Yönetim kurulu, izin talebinde kanunun aradığı şartların gerçekleştiğini beyan etmekle yükümlüdür.

Yönetim kurulu, genel kurulun yetkilendirmesiyle hayata geçirdiği pay iktisaplarını faaliyet raporunda ve şirketin internet sitesinde kamuya duyurmak zorundadır. Türk Ticaret Kanunu m. 379/5 uyarınca ana şirketin paylarının bağlı yavru şirket tarafından iktisap edilmesi durumunda da ana şirketin pay iktisabına ilişkin kanuni kısıtlamalar aynen uygulanır. Pay senetleri borsada işlem gören şirketler açısından ise şeffaflık kuralları ile fiyatlandırma esaslarına ilişkin düzenlemeleri Sermaye Piyasası Kurulu yapar.

İktisap Edilen Paylara Bağlı Hakların Askıya Alınması

Türk Ticaret Kanunu m. 389 gereğince şirketin edindiği kendi payları ile yavru şirketin iktisap ettiği ana şirket payları, ana şirketin genel kurul toplantı nisabının hesaplanmasında dikkate alınmaz. Bedelsiz pay iktisapları ayrık tutulmak üzere, şirketin devraldığı kendi payları şirkete herhangi bir pay sahipliği hakkı tanımaz; paylardan kaynaklanan oy hakları şirket bünyesinde kaldığı müddetçe askıda kalır. Aynı doğrultuda yavru ortaklığın edindiği ana ortaklık paylarına ait oy hakları ve buna bağlı haklar da donar.

Şirketin kendi elinde tuttuğu paylar bakımından temettü hakkı tahakkuk etmez ve tasfiye payı ödenmez. Şirket sermaye artırımı kararı aldığında elindeki kendi payları için rüçhan hakkı kullanılamaz ve bu paylar artırım kapsamı dışında bırakılır. İktisap edilen paylar bilançoda özkaynaklar grubunda indirim kalemi niteliğinde gösterilir; bu payların üçüncü kişilere devredilmesiyle birlikte haklar üzerindeki askı durumu son bulur ve pay sahipliği hakları yeniden işlerlik kazanır.

Şirket portföyünde bulunan ve kanunen oy hakkı askıda olan paylar üzerinden genel kurulda oy kullandırılması hukuka aykırılık oluşturur. Askıdaki oyların hesaba katılması suretiyle alınan genel kurul kararları içerik yönünden iptal davasına konu edilebilir ve pay sahipleri bu durumun karar sonucunu etkilediği gerekçesiyle kararın iptalini dava edebilir.

Finansal Yardım Yasağı ve Hukuki Sonuçları

Türk Ticaret Kanunu m. 380/1 uyarınca, şirket paylarının iktisap edilmesi amacıyla şirketin başka bir şahısla gerçekleştirdiği; konusu avans, ödünç veya teminat verilmesi olan hukuki işlemler kesin olarak batıldır. Kanun koyucu bu butlan yaptırımına iki istisna getirmiştir: Kredi ve finans kurumlarının mutat işletme konuları çerçevesinde yaptıkları işlemler ile şirketin veya bağlı ortaklıklarının çalışanlarının şirket paylarını iktisap edebilmeleri amacıyla sağlanan avans, ödünç ve teminat işlemleri butlan kapsamı dışındadır. Ne var ki çalışanlar veya finans kurumları lehine tanınan bu istisnai işlemler dahi, şirketin kanun veya esas sözleşme uyarınca ayırmak zorunda olduğu yedek akçeleri azaltıyorsa, TTK m. 519 kapsamındaki harcama kurallarını ihlal ediyorsa veya TTK m. 520'de öngörülen yedek akçenin ayrılmasını imkânsız kılıyorsa geçersiz sayılır.

Kanuni kısıtlamaların dolaylı yollarla aşılmasını engellemek amacıyla Türk Ticaret Kanunu m. 380/2 özel bir hüküm getirmiştir. Buna göre şirket ile üçüncü bir kişi arasında kurulan ve bu üçüncü kişiye şirketin kendi paylarını şirket, bağlı şirket veya paylarının çoğunluğuna sahip olunan şirket hesabına alma hakkı tanıyan yahut bu yönde bir yükümlülük yükleyen sözleşmeler, payların bizzat şirket tarafından alınması halinde TTK m. 379 hükümlerine aykırılık oluşturacak idiyse batıl kabul edilir.

İstisnai İktisap Halleri ve Payların Elden Çıkarılması Usulü

Türk Ticaret Kanunu m. 382 uyarınca şirket, genel kısıtlamaları belirleyen 379 uncu madde hükümlerine bağlı kalmaksızın belirli özel hallerde kendi paylarını iktisap edebilir. Şirketin esas veya çıkarılmış sermayesini azaltmasına ilişkin TTK m. 473 ilâ 475 hükümlerinin işletilmesi, küllî halefiyet kuralının bir neticesi olması, kanuni bir satın alma yükümünün bulunması, bedelleri tamamen ödenmiş bulunmak kaydıyla cebrî icradan bir şirket alacağının tahsili amacına matuf olması veya şirketin menkul kıymetler şirketi vasfını taşıması bu istisnaları oluşturur. Bu istisnai nedenlerle iktisap edilen paylar genel yüzde onluk sınırın hesaplanmasında dikkate alınmaz.

Payların miras veya bağışlama gibi yollarla ivazsız olarak edinildiği bedelsiz iktisap durumlarında şirket malvarlığında bir azalma meydana gelmediği için genel kurulun önceden yetkilendirmesi aranmaz. Aynı şekilde birleşme, bölünme veya tür değiştirme gibi yapısal değişiklikler sürecinde ortaklara tanınan kanuni ayrılma hakları kapsamında gerçekleştirilen iktisaplar da yasal zorunluluk niteliğinde olduğundan genel kurul yetki kararına tabi tutulmamıştır.

Türk Ticaret Kanunu m. 384 uyarınca; küllî halefiyet, kanuni satın alma yükümü, cebrî icradan alacak tahsili ve TTK m. 383 kapsamındaki durumlar çerçevesinde iktisap edilen paylar, şirket bakımından bir kayba sebebiyet vermeksizin devirleri mümkün olur olmaz ve her halde iktisap edildikleri tarihten itibaren üç yıl içinde elden çıkarılmak zorundadır. Ancak şirketin ve yavru şirketin elinde bulundurduğu bu payların toplamı sermayenin onda birini aşmıyorsa mezkûr üç yıllık elden çıkarma mecburiyeti uygulanmaz.

Türk Ticaret Kanunu m. 385/1 hükmü gereğince, kanunun 379 ilâ 381 inci maddelerine aykırı biçimde iktisap edilen veya rehin olarak kabul edilen payların, iktisap veya rehin kabul tarihinden başlayarak en geç altı ay içinde elden çıkarılması veya üzerlerindeki rehinin kaldırılması emredici kuraldır. Hukuka aykırı edinilen payların elden çıkarılamaması halinde sermaye azaltımı yoluyla itfa edilmeleri gerekir. İtfa sürecinin işletilebilmesi genel kurulun sermaye azaltımı kararı almasına bağlı olup bu karar tescil ve ilan merasimine tabidir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy