Yönetim Kurulu Üyelerinin Hukuki Sorumluluğunun Esasları ve Kusur İlkesi
Anonim şirket yönetim kurulu üyelerinin hukuki sorumluluğu kusur esasına dayanır. Sorumluluğun doğabilmesi için kanundan veya esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerin kusurlu bir şekilde ihlal edilmiş olması gerekir. Yükümlülük ihlalinin yanı sıra hukuka aykırı fiil, zarar ve fiil ile zarar arasında nedensellik bağı şartlarının da birlikte gerçekleşmesi zorunludur. Tüm bu unsurların varlığı halinde yönetim kurulu üyeleri şirkete, şirket pay sahiplerine ve şirket alacaklılarına verdikleri zararlardan dolayı sorumlu tutulurlar.
Anonim şirketler bağımsız tüzel kişiliğe sahip olduklarından hak ve yükümlülüklere bizzat ehildir. Şirket tüzel kişiliği bünyesinde gerçekleştirilen eylemlerden doğan zararlardan kural olarak şirketin kendisi birinci derecede sorumludur. Aynı kural gereğince anonim şirketin kamu borçlarından da öncelikli olarak şirketin kendi malvarlığı sorumlu bulunur.
Yönetim kurulu üyesi ile şirket arasındaki hukuki bağ sözleşme esasına ve vekalet ilişkisine dayanır. Bu hukuki nitelik sebebiyle sorumluluk davalarında sözleşmesel kusur karinesi uygulanır ve hakkında sorumluluk davası açılan yönetim kurulu üyesi olayda kusurunun bulunmadığını ispatlamakla yükümlüdür.
Anonim şirkette yönetim kurulu üyesinin bir tüzel kişi olması halinde, tüzel kişiliği temsilen bir gerçek kişi belirlenir. Bu durumda zarardan bizzat tüzel kişi olan yönetim kurulu üyesi sorumlu olur ve tüzel kişiyi temsil eden gerçek kişinin şahsi sorumluluğu doğmaz.
Özen ve Bağlılık Yükümlülüğü ile Görev Devrinde Sorumluluk Sınırları
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 369/1 uyarınca yönetim kurulu üyeleri ve yönetimle yetkili kılınan üçüncü kişiler, görevlerini tedbirli bir yöneticinin özeniyle yerine getirmek ve şirketin menfaatlerini dürüstlük kurallarına uyarak gözetmekle yükümlüdür. Bu genel yükümlülük çerçevesinde Türk Ticaret Kanunu'nun 203 ilâ 205'inci madde hükümleri saklı tutulmuştur.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 369Kaynağı aç
Türk Ticaret Kanunu m. 375 uyarınca şirketin üst düzeyde yönetimi ve bu kapsama giren talimatların verilmesi, yönetim kurulunun vazgeçilemez ve devredilemez görevleri arasında yer alır.
Yönetim kurulunun devredilebilir nitelikteki yönetim yetkilerini devretmesi durumunda, kural olarak devredilen kişilerin fiil ve kararlarından yönetim kurulu üyeleri sorumlu tutulmaz. Bununla birlikte yöneticilerin seçilmesinde özen gösterilmemesi halinde yönetim kurulunun üst gözetim yükümlülüğü devreye girer ve bu istisnai çerçevede sorumluluk devam eder.
Türk Ticaret Kanunu m. 371 gereğince şirketi temsile ve yönetime yetkili olan kişilerin görevleri sırasında işledikleri haksız fiillerden şirket sorumludur. Ancak zararı karşılayan şirket, fiili gerçekleştiren yönetim kurulu üyesine ödediği bedeli rücu edebilir.
Şirketle İşlem, Şirkete Borçlanma ve Müzakerelere Katılma Yasakları
Türk Ticaret Kanunu m. 395 kapsamında yönetim kurulu üyesinin genel kuruldan izin almaksızın şirketle kendisi veya başkası adına işlem yapması yasaktır. İznin bulunmadığı durumlarda yapılan işlemin batıl olduğunu ileri sürme hakkı şirkete aittir; işlemi gerçekleştiren yönetim kurulu üyesi işlemin batıl olduğunu ileri süremez ve işlemle bağlı kalır. Aynı hüküm uyarınca pay sahibi olmayan yönetim kurulu üyelerinin şirkete borçlanması kanunen yasaklanmış olup şirket bu üyeler için kefalet, garanti veremez ve teminat sağlayamaz. Bu yasağın ihlali halinde şirket alacaklıları borçlanılan tutar oranında ilgili yönetim kurulu üyelerini doğrudan takip edebilir.
Türk Ticaret Kanunu m. 393 gereğince yönetim kurulu üyeleri, kendilerinin veya kanunda belirtilen yakınlarının kişisel menfaatleri ile şirket menfaatinin çatıştığı durumlarda ilgili yönetim kurulu müzakerelerine katılamazlar.
Rekabet Yasağı ve İhlal Halinde Şirketin Seçimlik Hakları
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 396/1 uyarınca yönetim kurulu üyelerinden biri genel kurulun iznini almadıkça şirketin işletme konusuna giren ticari iş türünden bir işlemi kendi veya başkası hesabına yapamaz ve aynı tür ticari işlerle uğraşan bir şirkete sınırsız sorumlu ortak sıfatıyla giremez. Bu yasağa ilişkin düzenlemede yönetim kurulu üyelerinin hukuki sorumluluklarıyla ilgili hükümler ayrıca saklı tutulmuştur.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 396Kaynağı aç
Anonim ve limited şirketlerde ortakların sorumluluğu sınırlı olduğundan, yönetim kurulu üyelerinin şirketin faaliyet alanıyla aynı kapsamda yer alan başka bir anonim veya limited ortaklıkta yalnızca pay sahibi olmaları rekabet yasağının ihlali anlamına gelmez ve bu durum hukuki sorumluluk doğurmaz.
Rekabet yasağına aykırı davranılması durumunda Türk Ticaret Kanunu m. 396/1 gereğince şirket, ilgili üyeden uğranılan zararın tazminini talep edebileceği gibi tazminat yerine işlemin kendi adına yapılmış sayılmasını ve üçüncü şahıslar hesabına akdedilen sözleşmelerden sağlanan menfaatlerin şirkete devrini dava edebilir. Kanunun 396/2 maddesi uyarınca bu seçimlik imkânlardan birinin kullanılmasına karar verme yetkisi, yasağı ihlal eden üye haricindeki diğer yönetim kurulu üyelerine aittir.
Türk Ticaret Kanunu m. 396/3 hükmü gereğince rekabet yasağına aykırılıktan doğan bu haklar, söz konusu ticari işlemlerin yapıldığını veya üyenin diğer şirkete girdiğini diğer üyelerin öğrendikleri tarihten itibaren üç ay ve her hâlde gerçekleşmelerinden itibaren bir yıl geçince zamanaşımına uğrar.
Sermaye ve Şirket İşlemlerine İlişkin Özel Hukuki Sorumluluk Halleri
Türk Ticaret Kanunu m. 549 uyarınca şirketin kuruluşu, sermaye artırımı ve azaltımı, birleşme, bölünme, tür değiştirme ile menkul kıymet çıkarma işlemlerinde kullanılan belgelerin yanlış, hileli veya sahte olmasından doğan zararlardan belgeleri düzenleyenler ile beyanları yapanlar ve kusurları halinde bunlara katılanlar sorumlu tutulur.
Türk Ticaret Kanunu m. 550 uyarınca sermaye tamamen taahhüt olunmamış veya karşılığı ödenmemişken taahhüt edilmiş ya da ödenmiş gibi gösterilirse, bu fiili gerçekleştirenler ile kusurlu şirket yetkilileri ilgili payları üstlenmiş kabul edilir ve pay karşılıkları ile zararı faiziyle birlikte müteselsilen tazmin ederler. Ayrıca sermaye taahhüdünde bulunan kişilerin ödeme yeterliliğinin bulunmadığını bilen ve buna onay veren şirket yetkilileri de borcun ödenmemesinden doğan zarardan sorumlu tutulurlar.
Türk Ticaret Kanunu m. 551 gereğince ayni sermayenin veya devralınacak işletmeler ile ayınların değerlemesinde emsaline göre yüksek fiyat biçenler, işletme ve ayınların durumunu veya niteliğini farklı gösterenler ya da yolsuzluk yapanlar bundan doğan zarardan sorumlu olur. Türk Ticaret Kanunu m. 552 gereğince şirket kurmak veya sermaye artırmak vaadiyle halka her türlü yoldan çağrıda bulunarak para toplanması ise kanunen yasaktır.
Farklılaştırılmış Teselsül, Kamu Borçları ve Tazminat Davalarında Usul Kuralları
Zarara birden çok yönetim kurulu üyesinin yol açması durumunda Türk Ticaret Kanunu m. 557 uyarınca farklılaştırılmış teselsül kuralı uygulanır. Bu ilke doğrultusunda her bir yönetim kurulu üyesi, kusuruna ve durumun gereklerine göre zararın şahsen kendisine yüklenebildiği ölçüde diğer üyelerle birlikte müteselsilen sorumlu kılınır.
Anonim şirketin vergi ve diğer kamu borçları öncelikle asıl borçlu sıfatıyla şirket tüzel kişiliğinden takip edilir. Kamu borcunun şirketten tahsil edilemeyeceğinin anlaşılması veya tahsil edilememesi durumunda kanuni temsilci sıfatına sahip yönetim kurulu üyeleri şahsi malvarlıklarıyla ikinci derecede sorumlu olurlar.
Türk Ticaret Kanunu m. 560 gereğince yönetim kurulu üyelerine karşı yöneltilecek tazminat istemi, zararın ve sorumlunun öğrenildiği tarihten itibaren iki yıl ve her hâlde zararı doğuran fiilin meydana geldiği tarihten itibaren beş yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. İlgili fiil cezayı gerektiriyor ve Türk Ceza Kanunu'na göre daha uzun dava zamanaşımına tabi bulunuyorsa tazminat davasında da bu ceza zamanaşımı süresi uygulanır.
Yönetim kurulu üyelerinin hukuki sorumluluğuna dayalı tazminat davalarında görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesi, yetkili mahkeme ise anonim şirketin merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir.
Yönetim kurulu üyelerine açılacak tazminat davasında zamanaşımı süresi ne kadardır?
Tazminat istemi, zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıl ve her hâlde fiilin meydana geldiği tarihten itibaren beş yılda zamanaşımına uğrar; fiil daha uzun süreli bir suça vücut veriyorsa ceza zamanaşımı süresi esas alınır.
Yönetim kurulu üyesi aynı faaliyet alanındaki başka bir şirkete pay sahibi olarak ortak olabilir mi?
Anonim ve limited şirketlerde ortakların sorumluluğu sınırsız olmadığından yönetim kurulu üyesinin aynı alanda faaliyet gösteren bu şirketlerde pay sahibi olması rekabet yasağını ihlal etmez.
Pay sahibi olmayan yönetim kurulu üyeleri şirkete borçlanabilir mi?
Pay sahibi olmayan yönetim kurulu üyelerinin şirkete borçlanması yasaktır; bu yasağın ihlali halinde şirket alacaklıları borçlanılan tutar oranında ilgili üyeleri doğrudan takip edebilir.
Rekabet yasağı ihlal edildiğinde şirketin sahip olduğu seçimlik haklar nelerdir?
Şirket, kurala aykırı hareket eden üyeden tazminat isteyebilir veya tazminat yerine yapılan işlemi şirket adına yapılmış sayarak elde edilen menfaatlerin devrini talep edebilir.
Tüzel kişi yönetim kurulu üyesini temsil eden gerçek kişi şahsen sorumlu olur mu?
Yönetim kurulu üyesinin tüzel kişi olduğu durumlarda meydana gelen zararlardan bizzat tüzel kişi üye sorumlu olup onu temsil eden gerçek kişinin şahsi sorumluluğu doğmaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy