Anonim Şirket Yönetim Kurulu Üyelerinin Cezai Sorumluluğu

Suçta ve cezada şahsilik ilkesinin gereği olarak, suçun soruşturması ve kovuşturması sırasında hangi anonim şirket yönetim kurulu üyesinin sorumlu olduğunun saptanması amacıyla detaylı incelemeler yapılmakta ve üyeler arasındaki görev dağılımı dikkate alınmaktadır.

Ceza Sorumluluğunda Şahsilik ve Organ İçi Görev Dağılımı

Anonim şirketlerde iş kazası veya iş güvenliği ihlali sebebiyle meydana gelen ölüm yahut yaralanmalarda cezai sorumluluk belirlenirken yönetim kurulu üyeleri arasındaki görev ve yetki dağılımı incelenmektedir. Şirket bünyesindeki iş bölümüne göre ticari ve müşteri ilişkilerinden sorumlu olan, buna karşılık teknik ve idari işlerden sorumlu bulunmayan üyeye bu kapsamdaki olay sebebiyle kusur yüklenemeyeceği kabul edilmiştir.

Türk Ticaret Kanununda Düzenlenen Suçlar ve Cezalar

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 562 kapsamında yönetim kurulu üyelerinin cezai sorumluluğunu doğuracak eylemler düzenlenmiş olup bu eylemlere karşı yaptırım olarak idari para cezası, adli para cezası ve hapis cezası öngörülmüştür. Kanun'un 549 uncu maddesinde belirtilen belgeleri sahte olarak düzenleyenler ile ticari defterlere kasıtlı olarak gerçeğe aykırı kayıt yapanlar bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Sermaye taahhüdünde veya halka arzda gerçeğe aykırı beyanda bulunmaya ilişkin 550 nci maddeye aykırı hareket edenler üç aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla, 552 nci maddedeki halktan para toplama yasağına aykırı hareket edenler ise altı aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.

Kanun koyucu, ticari şeffaflığı ve şirket malvarlığını koruma gayesiyle birçok fiili adli para cezasına bağlamıştır. Bu kapsamda pay sahiplerine kanuna aykırı şekilde borç verenler ve yönetim kurulu üyelerinin şirkete borçlanma yasağını çiğneyenler üçyüz günden az olmamak üzere adli para cezasına çarptırılır. Aynı asgari adli para cezası; ticari defterlerin hiç bulunmaması, kayıtsız bırakılması veya saklanmaması ile kanunen yetkili denetim elemanlarına defter ve belgelerin verilmemesi ya da denetimin engellenmesi hallerinde de uygulanır. Şirketler topluluğuna dair bağlı ve hâkim şirket raporlarını düzenlemeyenlere ikiyüz günden, ayni sermaye veya devralma işlemlerinde değer biçmeye dair yükümlülüklere aykırı hareket edenlere ise doksan günden az olmamak üzere adli para cezası verilir. İnternet sitesini hiç oluşturmayan yönetim organı üyeleri yüz günden üçyüz güne kadar, siteye konulması zorunlu içeriği usulüne uygun yüklemeyenler ise yüz güne kadar adli para cezasıyla yaptırıma tabidir.

Yönetim organı üyelerinin ticari defter tutma, tasdik ve ibraz usulleri ile Türkiye Finansal Raporlama Standartlarına uymamaları ve hamiline yazılı pay sahiplerini bildirmemeleri idari para cezası yaptırımına bağlanmıştır. Bu idari para cezaları, aksine hüküm bulunmayan hâllerde mahallin en büyük mülki amiri tarafından verilir. Kanunda tanımlanan kabahatlerden birinin idari yaptırım kararı verilinceye kadar birden çok işlenmesi hâlinde, ilgili kişiye bir idari para cezası verilir ve verilecek ceza iki kat artırılır; bu kabahatin işlenmesi suretiyle bir menfaat temin edilmesi veya zarara sebebiyet verilmesi hâlinde verilecek idari para cezası bu menfaat veya zararın üç katından az olamaz.

Genel Ceza Normları Çerçevesinde Yöneticilerin Sorumluluğu

Anonim şirket yöneticilerinin görevleri kapsamındaki eylemleri 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu hükümleriyle de denetlenir. Kanunun 164 üncü maddesi uyarınca, şirket idarecileri, müdürleri, temsilcileri veya yönetim kurulu üyeleri; kamuya yaptıkları açıklamalarda veya genel kurul organına sundukları faaliyet raporu ve tekliflerde ilgilileri zarara uğratacak mahiyette asılsız ve mühim bilgiler verdikleri takdirde altı aydan üç yıla kadar hapis veya bin güne kadar adli para cezasına mahkûm edilir.

Yöneticilerin sır saklama mükellefiyetinin ihlali, Türk Ticaret Kanunu m. 562/7 yollamasıyla 5237 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilir. Sıfatı, mesleği veya üstlendiği görev sebebiyle vakıf olduğu ticari sır, bankacılık sırrı ya da müşteri sırrı niteliğindeki bilgi veya belgeleri kanunen yetkili olmayan kimselerle paylaşan veya kamuya ifşa eden yöneticiler, ilgililerin şikâyeti üzerine bir yıldan üç yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası ile karşı karşıya kalır.

Şirket operasyonlarında işlenen kişisel verilerin korunması cezai yaptırımlarla güvence altına alınmıştır. Şirket bünyesindeki kişisel verileri kanuna aykırı yollarla üçüncü kişilere aktaran, yayan ya da hukuka aykırı şekilde ele geçiren fail hakkında iki yıldan dört yıla kadar hapis cezası öngörülür. Bunun yanında mevzuatta öngörülen saklama sürelerinin dolmasına rağmen verileri sistem içerisinden silmek veya yok etmekle yükümlü olan personelin ve yöneticilerin bu görevi ihmal etmeleri halinde bir yıldan iki yıla kadar hapis cezası uygulanır.

İş Sağlığı ve Güvenliği Kapsamında Taksirli Fiiller

İşyerinde boşlukların uygun tedbirlerle düşmeleri engelleyecek şekilde kapatılmaması, ilgili alanda aydınlatmanın kullanılmaması, müşterilerin asma kata çıkmasını engelleyecek tedbirlerin alınmaması ve müşterilerin gözetim altında bulundurulmasına yönelik işyeri organizasyonunun sağlanmaması sebepleriyle bir müşterinin asma kattan düşerek zarara uğramasında işverenin kusurlu olduğu kabul edilmiştir.

Yönetim kurulu üyesi iş sağlığı ve güvenliği önlemlerine aykırılık neticesini öngörmemişse adi taksir, neticeyi öngörmesine rağmen gerçekleşmeyeceğine duyduğu güven dolayısıyla engellemeye yönelik bir girişimde bulunmamışsa bilinçli taksirden sorumlu tutulur ve bilinçli taksirin varlığı halinde hükmedilecek ceza daha ağır olur. Ayrıca 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m. 25/8 uyarınca işyerinde durdurulan işlerde izinsiz çalışma yaptıran işveren veya işveren vekillerine hapis cezası verilir.

İcra İflas Hukuku ve Sermaye Piyasası Mevzuatından Doğan Sorumluluk

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu, alacaklılar aleyhine yapılan dürüstlük dışı işlemleri cezalandırır. Şirket yönetim yetkisini elinde bulunduranların alacaklıları zarara uğratmak maksadıyla ticari işletmenin borçlarını kısmen veya tamamen ifa etmeyerek alacaklılara zarar vermeleri, başka bir suç teşkil etmediği sürece şikâyet üzerine altı aydan iki yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası gerektirir. Aynı eylemin kusurlu yönetim ve taksirle işlenmesi halinde ise zararın ağırlığı gözetilerek iki bin güne kadar adli para cezası verilir. Bunun yanında iflas bürosu veya idaresinin yahut alacaklıların reyini ya da konkordato onayını temin etmek için hususi menfaat vaat edenler altı aydan iki yıla kadar hapis cezasına tabidir; bu fiilin büro veya idare üyelerince işlenmesi cezayı yarı oranında artırır.

Halka açık şirketlerde veya sermaye piyasası aktörlerinde yöneticilik yapanlar bakımından bilgi suistimali yasağı getirilmiştir. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu m. 106 uyarınca, sermaye piyasası araçlarının piyasa değerini, fiyat hareketlerini ya da yatırımcı tercihlerini etkileyebilecek nitelikteki kamuya duyurulmamış mahrem bilgileri kullanarak alım veya satım emri veren, emirlerini güncelleyen veya geri çeken ve bu suretle menfaat sağlayan yönetim kurulu üyeleri hapis ve adli para cezası ile cezalandırılır.

Tüzel Kişiler Hakkında Uygulanan Güvenlik Tedbirleri

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 60 uyarınca, bir kamu kurumunun verdiği izne dayalı olarak faaliyette bulunan özel hukuk tüzel kişisinin organ veya temsilcilerinin iştirakiyle ve bu iznin verdiği yetkinin kötüye kullanılması suretiyle tüzel kişi yararına işlenen kasıtlı suçlardan mahkûmiyet halinde iznin iptaline karar verilir. Müsadere hükümleri de yararına suç işlenen özel hukuk tüzel kişileri hakkında uygulanır.

Güvenlik tedbirlerinin tatbik edilmesinde orantılılık ilkesi korunmuştur. İznin iptali veya müsadere gibi tedbirlerin icrasının işlenen eylemin ağırlığına nazaran tüzel kişi üzerinde orantısız ve telafisi güç neticeler doğuracağı durumlarda hâkim bu tedbirlere hükmetmeyebilir. Tüzel kişilere özgü bu yaptırımlar ancak ilgili suç tipine dair kanun maddesinde açıkça belirtildiği takdirde uygulanabilirlik kazanır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy