Sağlararası Tasarruf Serbestisi ve Mülkiyet Durumu
Anne, sağlığında kendi mülkiyetinde yer alan taşınır, taşınmaz veya parasal malvarlığı üzerinde kural olarak tasarruf serbestisine sahiptir. Geçerli bir irade beyanı bulunduğu sürece bağış, satış veya trampa gibi hukuki işlemler yoluyla malını istediği evladına devredebilir ve bu sağlararası kazandırmalar hukuken sonuç doğurur. Mülkiyet hakkının kapsamı bu tasarrufun sınırlarını belirler. Anne tek başına malik olduğu bir taşınmaz üzerinde serbestçe tasarruf edebilirken, paylı mülkiyete konu taşınmazlarda yalnızca kendi payını devredebilir; başkasına ait pay üzerinde tek başına devir işlemi yapamaz. Ayrıca devir gerçek bir satış niteliğinde ise ve satış bedeli fiilen ödenmişse diğer mirasçıların bu işleme yönelik itirazları daha sınırlı kalabilir.
Miras paylaşımı hukuken ancak ölüm olgusuyla birlikte açılır ve bu andan önce yapılmış bir miras paylaşımından söz edilemez. Annenin hayattayken gerçekleştirdiği mal devirleri bir miras paylaşımı değil, sağlararası kazandırma veya ölüme bağlı tasarruf niteliği taşır.
Saklı Pay Sınırı ve Tasarruf Edilebilir Kısım
Miras bırakanın tasarruf özgürlüğü sınırsız olmayıp kanunla korunan saklı pay kurumu ile sınırlandırılmıştır. Saklı paylı mirasçıların varlığı halinde muris, malvarlığının tamamı üzerinde değil, yalnızca tasarruf edilebilir kısım üzerinde serbestçe işlem yapabilir. Saklı payı ihlal eden sağlararası kazandırmalar veya ölüme bağlı tasarruflar, miras bırakanın vefatının ardından tenkis davasına konu edilebilir.
Murisin saklı paylı mirasçıları; altsoyu, sağ kalan eşi ile anne ve babasıdır. Bu kapsamda altsoyun saklı payı, yasal miras payının yarısı olarak korunmaktadır. Anne sağlığında malvarlığını tek bir çocuğuna bırakacak şekilde devir yapmış olsa dahi, ölümünden sonra saklı payı zedelenen diğer mirasçılar haklarının ihlal edildiğini ileri sürerek dava açabilir.
Ölüm Sonrası Hukuki Başvurular ve Muris Muvazaası İddiası
Murisin sağlığında yaptığı ölüme bağlı tasarruflara henüz hayatta iken hukuken karşı çıkma imkânı bulunmamaktadır. Tenkis davası, muris muvazaası davası veya şartları mevcutsa ölüme bağlı tasarrufun iptali davası ancak murisin ölümünden sonra gündeme gelebilir. Tenkis davası, murisin tasarrufları nedeniyle saklı payın ihlal edilmesi halinde saklı payı aşan kısmın yasal sınıra indirilmesi amacıyla açılır.
Görünüşte satış işlemi yapılmasına rağmen gerçek iradenin bağışlama olduğu ve mirasçılardan mal kaçırma kastının bulunduğu devirler muris muvazaası kapsamında tartışılabilir ve mirasçılar bakımından geçersizlik iddiasına konu olabilir. Uyuşmazlıklarda yapılan incelemelerde; işlemin gerçek iradeyi yansıtıp yansıtmadığı, bedelli devirlerde satış bedelinin fiilen ödenip ödenmediği, annenin ayırt etme gücünün bulunup bulunmadığı, irade sakatlığı ya da baskı hallerinin varlığı ve saklı payların ihlal edilip edilmediği değerlendirilir.
Vasiyetname ve Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi ile Yapılan Devirler
Anne, vasiyetname yoluyla belirli bir evladını kayıracak nitelikte tasarrufta bulunabilir. Düzenlenen vasiyetname diğer saklı paylı mirasçıların paylarını ihlal ediyorsa tasarrufun tamamı geçersiz hale gelmez; yalnızca saklı payı aşan kısım tenkise tabi tutulur. Bunun yanında şekil şartlarına uyulmaması, temyiz kudretinin bulunmaması ya da irade sakatlığı durumlarında ölüme bağlı tasarrufun iptali talep edilebilir.
Malvarlığının ölünceye kadar bakma sözleşmesi ile devredilmesi de mümkündür. Karşılıklı bakım ve gözetim edimi içeren bu işlem, tek taraflı bir ivazsız kazandırma olan bağıştan farklı kurallara tabidir. Bununla birlikte bakım borcunun fiilen yerine getirilmediği veya işlemin mirasçıları zarara uğratma gayesi taşıdığı durumlarda sözleşme sonradan uyuşmazlık konusu olabilir.
Babadan İntikal Eden Malların Tasarrufu
Babanın vefat etmiş olması durumunda öncelikle babanın terekesi belirlenir ve mirasçılar arasında miras paylaşımı yapılır. Sağ kalan annenin miras payı bağımsız olarak değerlendirilir. Babadan intikal eden mallar annenin tek başına sınırsız tasarruf yetkisine girmeyeceğinden, anne yalnızca kendi mülkiyet payı üzerinde tasarrufta bulunabilir.
Anne hayattayken yaptığı ölüme bağlı tasarruflara karşı dava açılabilir mi?
Murisin sağlığında yaptığı ölüme bağlı tasarruflara henüz hayatta iken karşı çıkma imkânı bulunmamaktadır; tenkis, muris muvazaası veya ölüme bağlı tasarrufun iptali davaları ancak miras bırakanın ölümünden sonra açılabilir.
Anne tüm malını vasiyetname ile tek bir çocuğuna bırakabilir mi?
Anne vasiyetname düzenleme serbestisine sahip olmakla birlikte, diğer saklı paylı mirasçıların paylarını ihlal eden tasarruflarda vasiyetnamenin tamamı değil, yalnızca saklı payı aşan kısmı ölümden sonra tenkise konu olur.
Tapuda satış gösterilip bedeli ödenmeyen devirler muris muvazaası sayılır mı?
Görünüşte satış yapılmasına karşılık gerçek iradenin bağışlama olduğu ve mirasçılardan mal kaçırma kastı taşındığı iddia edilen işlemler muris muvazaası kapsamında değerlendirilerek geçersizlik iddiasıyla incelenebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy