Anayasa yargısı, yasama organının kabul ettiği kuralların anayasal normlara uygunluğunun yargısal denetimini sağlayan temel mekanizmadır. Türk anayasa düzeninde ilk olarak 1961 Anayasası ile kurulan Anayasa Mahkemesi, 1982 Anayasası'nda da varlığını sürdürmüştür.
Anayasa Mahkemesinin Görev ve Yargılama Yetkileri
Anayasa Mahkemesinin asli görevleri; kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'ya uygunluğunu denetlemek ile siyasi partilerin mali denetimini gerçekleştirmektir.
Yasama organı tarafından milletvekillerinin dokunulmazlıklarının kaldırılması veya milletvekilliklerinin düşürülmesi yönünde alınan kararlara karşı iptal talepleri Anayasa Mahkemesine taşınabilir.
Anayasa Mahkemesi aynı zamanda ceza yargılaması yetkisine sahiptir. Bu çerçevede Mahkeme, Yüce Divan sıfatıyla başbakan ve bakanların görevleriyle ilgili suçlarını yargılar.
Anayasa Mahkemesi üyeliğine seçilebilmek için adayların kırk yaşını bitirmiş ve yükseköğrenim görmüş bulunması gerekir. Adaylık için ayrıca öğretim kurumlarında ve kamuda en az on beş yıl çalışmış olmak veya en az on beş yıl avukatlık yapmış olmak şarttır.
Şekil Bakımından Denetim ve İptal Davası Açma Usulü
Kanunların şekil aykırılığı gerekçesiyle denetlenmesinde iptal davası açma yetkisi yalnızca Cumhurbaşkanı ile Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının beşte biri oranındaki milletvekillerine aittir; iktidar veya ana muhalefet partisi meclis gruplarının bu gerekçeyle iptal davası açma hakkı bulunmaz.
Anayasa değişikliklerinin şekil yönünden denetimi; teklif yeter sayısının üçte bir olması, iki defa görüşülme şartının yerine getirilmesi ve kabul yeter sayısının beşte üçü bulması olmak üzere üç ölçüyle sınırlıdır.
Kanunların şekil aykırılığı denetiminde ise inceleme alanı sınırlı tutulmuştur. Bu denetimde sadece kanunun kabulüne ilişkin son oylamadaki yeter sayı dikkate alınır.
Şekil aykırılığı gerekçesiyle açılacak iptal davalarında, kanunun Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren on günlük süre içinde Cumhurbaşkanı veya milletvekillerinin beşte biri tarafından başvurulması gerekir.
Kanunun yürürlüğe girmesi ileri bir tarihe ertelenmiş olsa dahi iptal davası açma süresi kuralın yürürlüğe girdiği tarihten değil, Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren işlemeye başlar.
Somut Norm Denetiminde İtiraz Yolu ve Başvuru Şartları
Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü mahkemelerde görülen uyuşmazlıklarda kişilere uygulanacak bir kural niteliğinde olmadığından itiraz yoluyla denetime konu edilemez. İtiraz ve defi yolu yalnızca kanunlar ile kanun hükmünde kararnameler hakkında işletilebilir.
İtiraz yoluyla Anayasa Mahkemesine başvurulabilmesi için görevli ve yetkili bir mahkemenin varlığı, bakılmakta olan somut bir davanın bulunması, uyuşmazlıkta uygulanacak bir kanun veya kanun hükmünde kararname kuralının mevcudiyeti ve mahkemenin Anayasa'ya aykırılık iddiasını ciddi bulması veya re'sen tespit etmesi gerekmektedir.
İtirazda bulunan mahkemenin davaya bakmakla görevli ve yetkili olması zorunludur. Davaya bakmakla yükümlü olmayan bir mahkeme tarafından yapılan itiraz başvurusu, Anayasa Mahkemesince ilk ön inceleme aşamasında esasa girilmeksizin reddedilir.
Uyuşmazlığı inceleyen temyiz mercii, önüne gelen davada uygulanacak kanun kuralının Anayasa'ya aykırılığı iddiasını taraflar ileri sürmese dahi re'sen dikkate alma ve bekletici mesele oluşturarak Anayasa Mahkemesine başvurma yetkisine sahiptir.
İtiraz yoluna başvuran mahkeme, Anayasa Mahkemesinin vereceği karara kadar davayı geri bırakır. Anayasa Mahkemesi beş ay içinde kararını verip açıklamazsa mahkeme, davayı yürürlükteki kanun hükmüne göre sonuçlandırır.
İptal Kararlarının Etkisi ve On Yıllık Başvuru Yasağı
Anayasa Mahkemesinin iptal kararları geriye yürümez. İdari yargılama usulünde yer alan yokluk kurumu anayasa yargısında kural olarak işletilmez.
Anayasa Mahkemesi, önüne gelen bir kanun hükmünü iptal ettiğinde, bu iptal neticesinde uygulanması imkânsız hale gelen veya tümüyle anlamsız kalan diğer kanun hükümlerini de iptal edebilir.
Anayasa Mahkemesinin işin esasına girerek verdiği ret kararının Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren on yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyla tekrar itiraz başvurusunda bulunulamaz.
On yıllık itiraz başvuru yasağı yalnızca işin esasına girilerek verilen ret kararlarında geçerlidir. Anayasa Mahkemesinin ilk inceleme evresinde ret kararı vermesi durumunda on yıllık süre yasağı uygulanmaz ve aynı kanun hükmünün aykırılığı iddiasıyla yeniden başvuru yapılabilir.
Aykırılık iddiasına dayanak gösterilen Anayasa kurallarının değişmesi durumunda, denetime esas alınan normatif zemin yenilendiğinden on yıllık süre yasağı işlemez ve kural yeniden itiraz konusu yapılabilir.
Kanunların şekil aykırılığı gerekçesiyle iptal davası ne kadar sürede açılmalıdır?
Kanunların şekil bakımından denetimi için iptal davası, kanunun Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren on gün içinde Cumhurbaşkanı veya TBMM üye tamsayısının beşte biri tarafından açılmalıdır.
TBMM İçtüzüğü için itiraz yoluna başvurulabilir mi?
TBMM İçtüzüğü mahkemelerde taraflar arasındaki uyuşmazlıklarda uygulanacak bir norm olmadığından somut norm denetimi yoluyla Anayasa Mahkemesine taşınamaz; itiraz yolu sadece kanun ve kanun hükmünde kararnameler için geçerlidir.
Anayasa Mahkemesi beş ay içinde kararını açıklamazsa ne yapılır?
Somut norm denetiminde Anayasa Mahkemesi beş ay içinde kararını açıklamazsa davaya bakan mahkeme, uyuşmazlığı yürürlükteki kanun hükmüne göre sonuçlandırır.
On yıllık itiraz başvuru yasağı hangi hallerde uygulanmaz?
Aykırılık iddiasına dayanak yapılan Anayasa normlarının değişmesi halinde veya Anayasa Mahkemesinin ilk inceleme evresinde ret kararı vermesi durumunda on yıllık başvuru yasağı süresi işlemez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy