Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilmesi için öncelikle iç hukuk yollarının tüketilmiş olması ve nihai iç hukuk kararının tebliğinden itibaren 4 ay içinde başvurunun gerçekleştirilmesi gerekir. Bu sürenin hesabında kararın kesinleşme tarihi değil yazılı tebliğ tarihi ile gönderi posta damgası tarihi esas alınır. İç hukuk yollarının tüketilmesi şartı yalnızca biçimsel olarak dava açılmasını değil, ihlalle ilgili tüm argümanların ulusal merciler ve Anayasa Mahkemesi önünde usulünce ileri sürülmüş olmasını zorunlu kılar.
Başvuru Ehliyeti ve Mahkemenin İnceleme Yetkisi
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve ek protokollerinde tanımlı hakları ihlal edilen bireyler, sivil toplum kuruluşları, şirketler veya diğer tüzel kişiler Mahkemeye başvurabilir. Başvurunun doğrudan ihlalden etkilenen kişi veya kuruluş tarafından yapılması şarttır; istisnai haller dışında dolaylı olarak etkilenen kişilerin başvuruları kabul edilmez. Bununla birlikte Mahkeme yalnızca devletlerin veya mahkemeler, kolluk birimleri ve kamu kurumları gibi devlet organlarının yol açtığı ihlalleri inceleyebilir. Özel kişiler veya şirketler arasındaki anlaşmazlıklar Mahkemenin yetki alanı dışındadır.
Kabul Edilebilirlik Kriterleri ve Başvuru Süresi
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 35. maddesi uyarınca başvuru sahibinin son iç hukuk kararının, genellikle Anayasa Mahkemesi ret kararının tebliğ edildiği tarihten itibaren 4 ay içinde başvuruyu tamamlaması gerekir. 1 Şubat 2022 tarihinden itibaren uygulanan 4 aylık başvuru süresi kesin nitelikte olup resmi tatil günleri de dâhil olmak üzere hiçbir surette uzatılamaz.
İhlal iddiasının Sözleşme ve ek protokollerde açıkça belirtilen bir maddeyle ilişkilendirilmesi zorunludur; genel nitelikli adaletsizlik veya yerel mahkeme kararlarının hatalı olduğu iddiası inceleme için yeterli görülmez. Başvurunun başvuru sahibi açısından önemli bir dezavantaja yol açmış olması da kabul edilebilirlik şartıdır. Maddi etkisi bulunmayan küçük çaplı ihlaller kural olarak reddedilir; ancak insan haklarına saygı ilkesi gerektirdiğinde Mahkeme bu şartı esnek yorumlayarak inceleme yapabilir.
Resmi Başvuru Formu ve Şekil Kuralları
Mahkemeye başvuru yalnızca resmi başvuru formu ile yapılabilir. Harici dilekçeler ve AİHM İçtüzüğü Kural 47 gerekliliklerine uygun olmayan eksik formlar incelemeye alınmaksızın reddedilir ve bu ret süreyi durdurmaz. Başvurular posta yoluyla Mahkemenin Strazburg'daki adresine gönderilmelidir; elektronik ortamda yapılan başvurular kabul edilmez. Faks yolu ise sadece Kural 39 kapsamındaki geçici önlem taleplerine özgü olup normal başvuruyu başlatmaz ve süreyi kesmez.
Başvuru sahibinin kimlik ve iletişim bilgileri formda eksiksiz sunulmalıdır; anonim başvurular kabul edilmez. Güvenlik riski gibi istisnai ve haklı durumlarda Mahkeme kimliğin gizli tutulmasını onaylayabilir. Formdaki olay ve ihlal özetleri kısa tutulmalı, ek ayrıntılı açıklama sunulacaksa bu metin en fazla 20 sayfa olmalıdır. Ek açıklamanın A4 boyutunda, 12 punto ana metin, 10 punto dipnot, 3,5 santimetre kenar boşluğu ve numaralandırılmış paragraflar ile hazırlanması zorunlu olup bu metinde yeni ihlal iddiası ileri sürülemez. Form ilk aşamada Türkçe doldurulabilir; ancak hükümet tebliği sonrasındaki aşamalarda Mahkeme İngilizce veya Fransızca ek açıklama ya da tercüme talep edebilir.
Bireysel başvuruda avukatla temsil zorunlu değildir. Avukat görevlendirilmesi durumunda noter onaylı vekâletname aranmaz; başvuru formundaki yetki bölümünün başvuru sahibi ve avukat tarafından ıslak imzayla imzalanması ve tarih konulması yeterlidir. Kanun Hükmünde Kararname ile ihraç konulu başvurularda ise 1 Ocak 2026 tarihinden itibaren sistem üzerinden temin edilen özel kapak sayfası ile barkod veya karekod uygulamasının dosyanın en üstüne eklenmesi usul kuralı olarak öngörülmüştür.
Geçici Önlem Talepleri ve İnceleme Usulü
Sözleşme'nin 2. maddesindeki yaşam hakkı veya 3. maddesindeki kötü muamele yasağı gibi temel hakların ciddi ve telafisi imkânsız bir tehlike altında bulunduğu acil hallerde, AİHM İçtüzüğü Kural 39 kapsamında faks veya acil iletişim vasıtalarıyla geçici önlem istenebilir. Ön inceleme aşamasında şekil ve kabul edilebilirlik şartlarını taşımayan başvurular Mahkemece reddedilir; bu ret kararlarına karşı herhangi bir itiraz veya temyiz kanun yolu bulunmamaktadır.
Kararların İnfazı ve Bakanlar Komitesi Denetimi
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından verilen ihlal kararlarının infazı ve taraf devletin karara uyumu Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından denetlenir ve devletlerin kararlara uyum süreci yakından takip edilir.
AİHM başvuru süresi ne kadardır ve nasıl hesaplanır?
Başvuru süresi, Anayasa Mahkemesi veya nihai iç hukuk kararının yazılı olarak tebliğ edildiği tarihten itibaren 4 aydır. Sürenin hesabında kararın kesinleşmesi değil tebliğ tarihi ile gönderi posta damgası tarihi esas alınır; resmi tatil günleri süreyi uzatmaz.
AİHM başvurusu için avukat tutmak ve noterden vekâletname çıkarmak şart mıdır?
AİHM'ye başvuruda avukat tutma zorunluluğu yoktur. Avukat görevlendirildiğinde noter onaylı vekâletname aranmaz; resmi başvuru formundaki yetki bölümünün başvuru sahibi ve avukat tarafından ıslak imzayla imzalanması yeterlidir.
AİHM başvurusu internet üzerinden veya elektronik postayla yapılabilir mi?
AİHM olağan başvurularda elektronik başvuru kabul etmemektedir; tüm başvuru evrakının fiziki posta yoluyla gönderilmesi şarttır. Faks yolu yalnızca Kural 39 kapsamındaki geçici önlem taleplerine özgüdür.
AİHM tarafından verilen ret kararlarına karşı temyiz veya itiraz edilebilir mi?
Şekil ve kabul edilebilirlik şartlarını taşımadığı için ön inceleme aşamasında reddedilen başvurulara karşı herhangi bir itiraz veya temyiz kanun yolu bulunmamaktadır; bu kararlar kesindir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy