Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Teşkilat Yapısı

703 Sayılı KHK ile Yürütme Organındaki Temel Değişiklikler

703 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile Başbakanlık merkez teşkilatı kapatılmış; yürürlükteki mevzuatta Başbakanlığa yapılmış bulunan atıfların Cumhurbaşkanlığına veya görev ve faaliyet alanlarına göre ilgili bakanlık ve kuruluşlara yapılmış sayılacağı hüküm altına alınmıştır. Kapatılan Başbakanlığın iş ve işlemleri sebebiyle açılmış ve açılacak olan adli ve idari davalarda, tahkim yargılamalarında ve icra işlemlerinde taraf sıfatı Cumhurbaşkanlığına geçmiştir. Cumhurbaşkanlığı, taraf olduğu davalar ile kendisine karşı açılan davalarda ilgili idare hukuk birimlerine temsil ve takip yetkisi verebilmektedir.

Düzenleme kapsamında bakanların kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli kullanılması ile hukuki ve mali konulardaki sorumluluğu yeniden belirlenmiştir. Bakanlar önceden Başbakan ve Türkiye Büyük Millet Meclisine karşı sorumlu iken, yeni yapıda yalnızca Cumhurbaşkanına karşı sorumlu kılınmıştır. Bunun yanı sıra bazı bakanlıklar birleştirilmiş, bazılarının isimlerinde değişikliğe gidilmiş, ekonomi alanındaki bakanlık sayısı altıdan üçe indirilerek toplam bakanlık sayısı 16 olarak tespit edilmiştir.

703 sayılı KHK kapsamında Devlet Denetleme Kurulu mevzuatında revizyona gidilmiş; Yüksek Askeri Şuranın Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun ile birlikte Genelkurmay Başkanının Görev ve Yetkilerine Ait Kanun yürürlükten kaldırılarak bu alanların kanun yerine Cumhurbaşkanlığı kararnamesi yoluyla düzenleneceği hüküm altına alınmıştır. Eş zamanlı olarak Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu, Rekabet Kurulu, Kamu İhale Kurumu ile Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurulu bünyesine atanacak görevliler yönünden muhtelif koşullar ilga edilmiştir; böylece belirli lisans alanlarından mezun olma, belirlenen kurumlarda görev yapma ve kurul üyeliğine teklif edilme gibi şartlar aranmamaktadır.

1, 3 ve 4 Sayılı Kararnamelerle Oluşturulan Kurumsal Model

1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile kurulan Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı; Cumhurbaşkanlığı, İdari İşler Başkanlığı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, Cumhurbaşkanlığı Politika Kurulları, Bakanlıklar, Cumhurbaşkanlığı Ofisleri ile Bağlı Kurum ve Kuruluşlardan meydana gelmektedir. En yüksek devlet memuru olan İdari İşler Başkanı, İdari İşler Başkanlığının en üst amiridir. İdari İşler Başkanlığı bünyesinde Hukuk ve Mevzuat Genel Müdürlüğü, Personel ve Prensipler Genel Müdürlüğü, Güvenlik İşleri Genel Müdürlüğü ile Destek ve Mali Hizmetler Genel Müdürlüğü yer almaktadır.

İdari teşkilat çatısı altında görev yapacak Cumhurbaşkanı yardımcılarının yetki alanı kararnamede ayrıntılı biçimde sayılmamış, kendilerinin Cumhurbaşkanınca tevdi edilecek işleri yürütmeleri esası kabul edilmiştir. 1 sayılı Kararname uyarınca belirlenen görevleri yerine getirmek amacıyla Finans Ofisi, Dijital Dönüşüm Ofisi, Yatırım Ofisi ve İnsan Kaynakları Ofisi adıyla yeni yapılar teşkil edilmiştir; söz konusu ofisler kamu tüzel kişiliğine ve özel bütçeye sahip kılındığı gibi idari ve mali açıdan özerk bir statüde Cumhurbaşkanlığına bağlanmıştır. Diğer taraftan kararnamenin ilk halinde bağlı kuruluşlar listesinde yer alan Genelkurmay Başkanlığı, daha sonra 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi hükümleri doğrultusunda Milli Savunma Bakanlığı teşkilatına dahil edilmiştir.

3 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi üst kademe yöneticilerinin atanmasında ikili bir usul öngörmektedir. Düzenlemeye ekli I sayılı cetvelde sıralanan kadrolara doğrudan Cumhurbaşkanı kararı alınarak atama yapılmaktadır; söz konusu cetvelde Vali, Bakan Yardımcısı ile Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanı kadrolarının yanı sıra Savunma Sanayi, Diyanet ve Milli İstihbarat Teşkilatı kadroları sayılmaktadır. Buna karşılık II sayılı cetvelde gösterilen kadrolara yapılacak atamalarda ise ilgili bakanlığın teklifi aranmakta ve atama Cumhurbaşkanı onayı ile tamamlanmaktadır; mezkur cetvelde defterdar, il müftüleri, il emniyet müdürleri, vali yardımcıları, kaymakam, genel müdür yardımcıları, gelir idaresi daire başkanları ile Kamu İktisadi Teşebbüsü yönetim kurulu üyeleri gibi pozisyonlara yer verilmiştir.

Genelgelerle Düzenlenen Bağlılık İlişkileri ve İdari Yetkiler

2018/1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile kamu kurum ve kuruluşlarının bağlılık esasları tespit edilmiştir. Bu düzenlemeye göre Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu Cumhurbaşkanlığına bağlanmıştır. Adalet Bakanlığına bağlanan merciler arasında Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu ile Kişisel Verileri Koruma Kurumu yer alırken, Türkiye Emlak Bankası A.Ş. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı bünyesine verilmiştir. Finansal alan ve piyasa işleyişinde yetkili bulunan çok sayıda kuruluş ise Hazine ve Maliye Bakanlığı ile ilişkilendirilmiştir; nitekim Sermaye Piyasası Kurulu Başkanlığı, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu ve Merkezi Finans ve İhale Biriminin yanı sıra Türkiye Halk Bankası Anonim Şirketi, Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası Anonim Şirketi, Türkiye Kalkınma Bankası A.Ş. Genel Müdürlüğü ve Türkiye Vakıflar Bankası Türk Anonim Ortaklığı bu bakanlığa bağlanmıştır.

Kurul yetkileri ve personel sınav süreçleri de yayımlanan genelgelerle tanzim edilmiştir. 2018/3 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile Özelleştirme Yüksek Kurulu, Yüksek Planlama Kurulu ile Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulunun önemli yetkileri Cumhurbaşkanına devredilmiştir. Ayrıca 2018/7 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi uyarınca kamu kurumlarının mesleğe özel sınava tabi tutularak alınacak personeli için, henüz sınav açılmadan önce Cumhurbaşkanlığından izin alınması gerekmektedir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy