Aile konutu olarak özgülenen taşınmazın maliki olmayan eş, konutla ilgili gerekli şerhin tapu kütüğüne verilmesini tapu müdürlüğünden isteyebilir. Şerh, eşlerin bütün taşınmazlarına değil, yalnızca aile konutu olarak belirlenmiş taşınmaza uygulanır. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 194. maddesine göre eşlerden biri, diğer eşin açık rızası bulunmadıkça aile konutuyla ilgili kira sözleşmesini feshedemez, aile konutunu devredemez veya aile konutu üzerindeki hakları sınırlayamaz.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 194Kaynağı aç
İşlem özgürlüğü ve aile konutu sınırı
Kanunda aksine hüküm yoksa eşlerden her biri, diğer eş ve üçüncü kişilerle her türlü hukuki işlemi yapabilir. Türk Medeni Kanunu'nun 194. maddesi, aile birliğinin korunması amacıyla aile konutuna ilişkin kira sözleşmesinin feshi, konutun devri ve konut üzerindeki hakların sınırlanması için diğer eşin açık rızasını arayarak bu özgürlüğü sınırlar.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 193Kaynağı aç
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/19142, K. 2016/16219Kaynağı aç
194. maddeyle getirilen sınırlamanın emredici olduğu, bu haktan önceden feragat edilemeyeceği, sınırlamanın eşlerin anlaşmasıyla kaldırılamayacağı ve açık rızanın ancak belirli bir işlem için verilebileceği kabul edilmiştir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/20910, K. 2016/14532Kaynağı aç
Hangi konut aile konutudur
Aile konutu, eşlerin ve ailenin bir arada yaşadığı, temel yaşamsal faaliyetlerini sürdürdüğü taşınmazdır. Yayla veya tarla gibi diğer taşınmazlar bu kapsama girmez. Şerh için eşlerin Türk Medeni Kanunu anlamında evli olması gerekir; birlikte yaşama veya dinî nikâh yeterli değildir. Ortak konutun hukuka uygun kullanılması ve konutun eşlerin yaşamını sürdürdüğü ana merkez olması da aranır.
Şerh konulacak konutun fiilen ve sürekli oturulan yer olması, ailenin oturmadığı ev için şerhin düzenlemenin amacına aykırı sayılması ile aile konutu olarak belirlenen taşınmazdan uzaklaştırılan eşin fiilen oturmasa da şerh alabilmesi birlikte değerlendirilmelidir. Bu iki ölçü, aynı olayda birbirinin yerine geçen tek bir şart olarak uygulanamaz.
Şerhin tapudan istenmesi
Malik olmayan eş, aile konutu olarak özgülenen taşınmazla ilgili gerekli şerhin verilmesini tapu müdürlüğünden isteyebilir. Eşlerden birinin doğrudan tapu müdürlüğüne başvurması veya mahkeme kararı üzerine tapu müdürlüğüne müzekkere yazılması da başvuru yolları arasında anlatılır. Aile birliğinde kullanılan taşınmazda şerh, malik olmayan eş tarafından koydurulabilir; başvuruyu bu eş veya vekili yapabilir.
Başvuruda konutun aile konutu olduğunu belirten muhtarlık belgesi, evlilik cüzdanı veya evliliği gösteren nüfus kayıt örneği, vesikalık fotoğraf ve fotokopisi ile vekille işlemde vekâletname sayılır. Evlilik cüzdanı ve konutta diğer eşle birlikte oturulduğunu gösteren ikametgâh belgesiyle tapu idaresine başvurulabileceği de belirtilir. Aynı konuda sayılan belgeler birebir örtüşmediğinden bu listelerden biri tek zorunlu belge listesi olarak uygulanamaz.
e-Devlet veya mobil uygulamada Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü altındaki Web Tapu sekmesi seçilerek aile konutu şerhi bildirimi yapılabileceği de belirtilmiştir.
Rızayı sağlayamayan veya haklı bir sebep olmadan kendisine rıza verilmeyen eş, hâkimin müdahalesini isteyebilir.
Şerh konulamayan taşınmazlar
Şerh için taşınmazın eşlerden birine ait olması gerekir. Başkasına ait konuta aile konutu şerhi konulamaz. Üçüncü kişiye ait taşınmaz aile konutu olarak kullanılsa bile, hak sahibinin mülkiyetini sınırlamak amacıyla tapu kütüğüne aile konutu şerhi eklenemez. Taşınmazın tapu kütüğünde kaydı bulunmalıdır. Eşler birden fazla evde yaşasa da şerh, kural olarak ailenin yaşam faaliyetlerini birlikte sürdürdüğü mekâna ve yalnızca bir ev için konulur.
Kısa süreli konutlara şerh eklenemez. Eşlerden biri konutu kullanmıyorsa veya yeni bir aile konutu kurulmuşsa önceki konuta şerh eklenemez. Elbirliği mülkiyetindeki aile konutuna ve kiraya verilen konuta da şerh eklenemeyeceği belirtilmiştir.
Birden fazla bölüm bulunan taşınmaz
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin 2016/19142 esas ve 2016/16219 karar sayılı kararında, kat irtifakı veya kat mülkiyeti bulunmayan ve fiilen iki bağımsız bölümden oluşan taşınmazda yalnızca aile konutu olarak kullanılan bölüm için ipoteklerin iptali ve bu bölüm üzerine şerh gerekirken diğer bölümü de kapsayan karar bozulmuştur. Aynı dairenin 2019/6972 esas ve 2019/11376 karar sayılı oyçokluğu kararında da kullanılan bölümlerin belirlenmesi, şerh ile tapu iptali ve tescilinin bu bölümlerle sınırlı tutulması gerekirken taşınmazın tamamını kapsayan hüküm bozulmuştur. Bu sonuçlar, incelenen taşınmazların bölümlerine ilişkindir ve her taşınmazda şerhin kendiliğinden yalnızca bir bölüme konulacağı genel kuralı anlamına gelmez.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2019/6972, K. 2019/11376Kaynağı aç
2019/6972 esas ve 2019/11376 karar sayılı kararda çoğunluk işlemi kullanılan bölümlerle sınırlarken, karşı oy kat mülkiyeti veya kat irtifakı kurulamayan taşınmazda aile konutunun bulunduğu kısmın ifraz edilip ayrı tapuya bağlanamayacağını, bu nedenle tapunun tümüyle iptal ve tescilinin zorunlu olduğunu savunur. İki ölçü aynı kararda yan yana durduğundan bölümle sınırlı işlem, her olay için bağlayıcı tek sonuç olarak uygulanamaz.
Şerh olmasa da açık rıza
Aile konutu üzerindeki fiil ehliyeti sınırlaması, şerh konulduğu için değil, şerh bulunmasa da mevcut olduğu için uygulanır. Tapuya şerh verilmemesi konutun aile konutu özelliğini ortadan kaldırmaz. Sınırlama, şerhin konulması ya da konulmaması koşuluna bağlanmadığı gibi işlemin tarafı olan üçüncü kişinin iyiniyetli olup olmamasının da önemi bulunmaz.
Satış, ipotek ve kira
Tapuda aile konutu şerhi bulunan evin satışı şerh nedeniyle kendiliğinden engellenmez; ancak diğer eşin rızası ve onayı gerekir, onay yoksa satış yapılamaz. Şerhli konuta ipotek için de malik olmayan eşin rızası gerekir. Daha önce ipotek konulmuş eve aile konutu şerhi eklenmesine engel yoktur.
Şerh yokken yapılan satış fiilen gerçekleşebilir. Diğer eşin açık rızası yoksa işlem geçersiz kılınabilir ve bunun için taşınmazın bulunduğu yerdeki aile mahkemesinde tapu iptali ve tescil davası açılır. Her habersiz satış kendiliğinden geçersiz sayılmaz. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin 2016/20910 esas ve 2016/14532 karar sayılı kararında, açık rıza alınmadan yapılan işlemin geçerli kabul edilemeyeceği ve geçersiz sayılması gerektiği belirtilerek somut satış olayında davanın kabulü gerekirken reddedilmesi bozulmuştur.
Kiracı, aile konutu olarak kiralanmış konutta oturuyorsa kira sözleşmesini imzalamayan diğer eşin rızası olmadan sözleşme feshedilemez. Aile konutu eşlerden birinin kiralamasıyla sağlanmışsa sözleşmenin tarafı olmayan eş, kiralayana bildirim yaparak sözleşmenin tarafı olur ve diğer eşle müteselsilen sorumlu hale gelir. Bu kira koruması, üçüncü kişiye ait taşınmaza mülkiyeti sınırlayan aile konutu şerhi konulabileceği anlamına gelmez.
Süre, sona erme ve kaldırma
Aile konutu şerhinin belirli bir yıl sınırı yoktur; evlilik sürdükçe geçerliliğini korur. Ölüm, boşanma veya evliliğin iptali gibi sona erme hâllerinde etkisi sona erer. Boşanma davasının açılması kaldırmaya yetmez; boşanma kararının kesinleşmesi gerekir.
Başka konuta taşınılmasıyla eski konutun aile konutu niteliğini kaybedeceği ve bu durumda şerhin ortadan kalkacağı belirtilir. Aynı bağlamda şerhin sicilden resen terkin edilemeyeceği ve sicil memurunun talep alması gerektiği de söylenir. Niteliğin kaybı ile sicilden silinme, talep aranmadan tamamlanmış tek bir işlem olarak birleştirilemez.
Terkin davasında taşınmazın hiç aile konutu olmadığının veya bu niteliğin sona erdiğinin ispatı gerekir. Yalnızca malikin isteğiyle şerh dava yoluyla kaldırılamaz. Kesinleşen boşanma, evliliğin iptali ve eşin ölümü kaldırma hâlleri arasındadır. Malik olmayan eşin koydurduğu şerh bu eşin talebiyle, malikin koyduğu şerh ise malik olmayan eşin rızası veya kabulüyle kaldırılabilir.
Ayrılık veya boşanma sürecinde aile mahkemesi hâkimi, eşlerin barınmasına ilişkin geçici önlemleri resen alabilir ve bu çerçevede aile konutu şerhi koyabilir. Bu şerh, boşanma kararının kesinleşmesiyle geçersiz hale gelir.
Aile konutu şerhi nedir?
Aile konutu şerhi, malik olmayan eşin tapu müdürlüğünden isteyebildiği ve yalnızca aile konutu olarak belirlenmiş taşınmaza uygulanan şerhtir. Konutun devri, üzerindeki hakların sınırlanması ve kira sözleşmesinin feshi için diğer eşin açık rızası aranır; bu sınır, şerhin konulmuş olmasına bağlı değildir.
Şerh için resmî evlilik gerekir mi?
Evet. Eşlerin Türk Medeni Kanunu anlamında evli olması gerekir. Birlikte yaşama veya dinî nikâh yeterli değildir.
Malik olmayan eş şerhi tapudan isteyebilir mi?
Evet. Aile konutu olarak özgülenen taşınmazın maliki olmayan eş, gerekli şerhin tapu kütüğüne verilmesini tapu müdürlüğünden isteyebilir. Doğrudan başvuru veya mahkeme üzerine müzekkere yazılması da anlatılan yollardandır.
Başkasına ait eve şerh konulur mu?
Hayır. Taşınmazın eşlerden birine ait olması gerekir; başkasına veya üçüncü kişiye ait konuta, onun mülkiyetini sınırlamak amacıyla aile konutu şerhi konulamaz. Kiraya verilen konuta da şerh eklenemeyeceği belirtilmiştir.
Şerh yoksa konut satılabilir mi?
Şerh yokken satış fiilen gerçekleşebilir. Diğer eşin açık rızası yoksa işlem geçersiz kılınabilir ve taşınmazın bulunduğu yer aile mahkemesinde tapu iptali ve tescil davası açılabilir. Rıza sınırı şerhin varlığına bağlı değildir.
Kira sözleşmesi tek eş tarafından feshedilebilir mi?
Hayır. Diğer eşin açık rızası olmadıkça aile konutuyla ilgili kira sözleşmesi feshedilemez. Sözleşmenin tarafı olmayan eş, kiralayana bildirimle taraf olabilir ve diğer eşle müteselsilen sorumlu olur.
Aile konutu şerhi nasıl kalkar?
Kesinleşen boşanma, evliliğin iptali, eşin ölümü, şerhi koyan malik olmayan eşin talebi veya malikin koyduğu şerhte diğer eşin rızası ya da kabulü kaldırma hâlleri arasındadır. Sicilden resen terkin edilmeyeceği ve talep gerektiği de belirtilir; yalnız malikin isteği dava yoluyla kaldırmaya yetmez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

