Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin Görev Alanı
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve ek protokoller ile güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerin taraf devletlerce ihlal edilip edilmediğini yargısal denetim yoluyla tespit eder. Mahkemenin görev yetkisi Sözleşme ve ek protokollerde düzenlenen haklarla sınırlıdır. Bu kapsamda yaşam hakkı, işkence ve kötü muamele yasağı, kölelik yasağı, kişi özgürlüğü ve güvenliği, adil yargılanma hakkı, masumiyet karinesi, özel hayata ve aile hayatına saygı, düşünce ve ifade özgürlüğü, din özgürlüğü, etkili başvuru hakkı ve ayrımcılık yasağı gibi sivil ve siyasi haklara ilişkin şikayetler karara bağlanır. Sözleşme ve ek protokoller kapsamı dışında kalan ekonomik veya sosyal haklara ilişkin talepler Mahkemenin inceleme yetkisi dışındadır.
Başvuru Ehliyeti ve Mağduriyet Koşulu
Mahkeme önünde gerçek kişiler, şirket ve dernek gibi tüzel kişiler ile devletler taraf olarak yer alabilmektedir. AİHM nezdinde bireysel başvuruda bulunabilmek için iddia edilen hak ihlalinin doğrudan mağduru olunması şarttır. Başkalarının maruz kaldığı hukuka aykırılıklar veya haksızlıklar gerekçe gösterilerek kural olarak dava açılamaz; başvurucunun işlem veya eylemden bizzat etkilenmiş olması gerekir.
Başvuru Şartları, İç Hukuk Yolları ve Süre
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurulabilmesi için Sözleşme'nin 35. maddesi uyarınca ilgili ülkedeki tüm iç hukuk yollarının tüketilmiş ve ulusal mercilerden nihai kararın alınmış olması zorunludur. Ulusal düzeydeki nihai kararın ardından başvurunun dört ay içinde Mahkemeye yapılması gerekir. Başvurunun, Mahkeme tarafından belirlenen resmi başvuru formu kullanılarak, gerekli bilgi ve belgeler eklenerek yapılması ve imzalı olması zorunludur; imzasız dilekçeler değerlendirmeye alınmaz.
Kabul Edilebilirlik Ölçütleri ve Karar Aşamaları
Daha önce Mahkeme veya başka bir uluslararası yargı merciince incelenip karara bağlanmış ve yeni bir bilgi içermeyen başvurular kabul edilmez. Başvurunun kötü niyetli olmaması ve açıkça dayanaktan yoksun nitelik taşımaması gerekir. Açıkça dayanaktan yoksun görülen veya Sözleşme kapsamı dışındaki talepleri içeren başvurular tek hakim tarafından kabul edilemez bulunarak reddedilebilir. Tek hakim kararları ile Komite kararları ilk anda kesin olup bu kararlara karşı itiraz yolu bulunmamaktadır.
AİHM Dairelerince verilen kararların açıklanmasından itibaren üç ay içinde taraflar davanın Büyük Daire nezdinde yeniden görülmesini talep edebilir.
Kararların Hukuki Niteliği ve İcrası
Sözleşme'nin 46. maddesi gereğince kesinleşen Mahkeme kararları taraf devletler açısından hukuken bağlayıcıdır ve devletler kararın gereklerini icra etmekle yükümlüdür. İhlal tespitinde kararın icrası; maddi ve manevi tazminat ödenmesini ve benzer ihlallerin tekrarını önleyici genel tedbirlerin alınmasını içerir. Kesinleşmiş kararların taraf devletlerce yerine getirilmesi Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi denetiminde sürdürülür.
AİHM'ye başvuru süresi ne kadardır?
İlgili ülkedeki iç hukuk yollarının kesin olarak tüketilmesinden ve ulusal düzeyde nihai kararın alınmasından itibaren başvuru süresi dört aydır.
Ekonomik ve sosyal haklar AİHM incelemesine taşınabilir mi?
Ekonomik ve sosyal haklara ilişkin şikayetler AİHM incelemesine konu olamaz; Mahkemenin görevi yalnızca Sözleşme ve ek protokollerde düzenlenen hak ihlalleriyle sınırlıdır.
AİHM Daire kararına karşı Büyük Daireye gidilebilir mi?
AİHM Daire kararları açıklandıktan sonra üç ay içinde taraflar davanın Büyük Daire nezdinde yeniden görülmesini talep etme hakkına sahiptir.
AİHM kabul edilemezlik kararlarına itiraz edilebilir mi?
Tek hakim ve Komite tarafından verilen kabul edilemezlik kararları ilk anda kesin nitelik taşır ve bu kararlara karşı herhangi bir itiraz yolu bulunmamaktadır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy