Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine bireysel başvuru, ülkedeki iç hukuk yolları tüketildikten sonra, Sözleşme veya protokollerle güvenceye alınan bir hak için taraf bir devlete karşı yapılır. İç hukuk yolları tüketilmeden yapılan başvuru reddedilir. Başvurunun son kesin karardan sonra dört ay içinde yapılması da gerekir.
Kimler başvurabilir
Taraf devletin yargı yetkisi alanında ihlal iddia eden herkes, milliyetinden, ikametinden, medeni statüsünden veya ehliyetinden bağımsız olarak başvurabilir. Başvurucu, temel hakkın ihlalinden doğrudan etkilenen mağdur olmalıdır. Yalnızca yaşayan kişiler başvurabilir veya onlar adına başvuru yapılabilir; ölmüş bir kimse başvuruda bulunamaz.
Gerekli koşullar bulunduğunda gerçek kişiler, özel hukuk tüzel kişileri, hükümet dışı örgütler, kişi grupları ve tüzel kişiliği bulunmayan belirli fiilî topluluklar kendi ihlalleri için başvurabilir. Çocuklar, velayet sahibi anne veya baba aracılığıyla başvurabilir. Hükümet dışı örgütler ve gruplar, üyelerinin bireysel mağduriyetleri için onların temsilcisi sıfatıyla başvuramaz. Bölgesel makamlar ve hükümet organları da kamu otoritesi kullandıkları devlete karşı bireyleri aracılığıyla başvuramaz.
Başvurunun konusu
Başvuru, Sözleşme veya protokollerle güvence altına alınan haklara ilişkin olmalı ve taraf bir devlete karşı yöneltilmelidir. Özel kişi veya kuruluşlara karşı yapılan başvurular değerlendirmeye alınmaz. İhlalin, ilgili devletin Sözleşme veya protokolü onayladığı tarihten sonra gerçekleşmiş olması gerekir. Mahkeme veya herhangi bir merci kararının yanlış olduğu kanısı başvuru için yeterli değildir.
İç hukuk yollarının tüketilmesi
Başvurudan önce iç hukuk yollarının tamamen tüketilmesi ve son hukuk yolunda kesin karar verilmesi gerekir. İhlal, ulusal en yüksek mahkemeler önünde usul ve sürelere uyularak ileri sürülmüş olmalıdır. Etkili olmayan, yalnızca süreci uzatmaya yönelik ya da olağan yargı yollarının parçası olmayan isteğe bağlı veya olağandışı yolları kullanma zorunluluğu yoktur.
Dört aylık süre
Başvuru, son kesin karardan sonra dört ay içinde yapılmalıdır. Süre bir ölçüde en yüksek ulusal merciin kesin kararını verdiği tarihe, başka bir ölçüde bu kararın başvurucuya tebliğ edildiği tarihe bağlanır; bu nedenle tek bir başlangıç tarihi kesin kural olarak gösterilemez. Etkili bir iç hukuk yolu yoksa süre, ihlale konu olayın veya durumun tarihinden işlemeye başlar. Usulüne uygun başvuru formu son gün postaya verilmelidir.
Kabul edilmezlik
İmzasız başvurular, daha önce Mahkeme veya başka bir uluslararası yargı kuruluşu tarafından karara bağlanmış durumlara ilişkin başvurular ve esas itibarıyla aynı olup yeni olay içermeyen başvurular kabul edilemez bulunur. Açıkça dayanaktan yoksun olan veya hakkın kötüye kullanılması niteliğindeki başvurular da reddedilir. Bu karar yargılamanın her aşamasında verilebilir.
Kabul edilmezlik kararı kesindir ve bu karara itiraz edilemez. Komiteler ile Büyük Daire’nin kabul edilmezlik kararlarında temyiz yolu yoktur. Tek yargıcın Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 27. maddesi kapsamındaki kabul edilmezlik veya kayıttan düşürme kararı kesindir. Komitenin 28. madde kapsamındaki kabul edilmezlik ve kayıttan düşürme kararı ile davayı kabul edilebilir bulup aynı zamanda esasına ilişkin verdiği karar da kesindir.
Form, imza ve dil
Geçerli bir başvuru formu için yapılması gerekenler Mahkeme İçtüzüğünün 47. maddesiyle belirlenir. Resmî form eksiksiz doldurulup imzalanır. Sembol ve kısaltma kullanılmaz. Temsil halinde formatlı yetki belgesi hem başvurucu hem temsilci tarafından imzalanır.
İlk başvuru Türkçe yapılabilir ve form Türkçe doldurulabilir. Forma eklenecek belgelerin tercümesi gerekmez. Mahkeme devletin görüşünü isterse sonraki yazışmalar İngilizce veya Fransızca yürütülür ve başvurucudan da bu dillerden biri istenir.
Başvurucunun kendi yazışma adresi yazılır. Tüzel kişinin sicil numarası varsa bu numara belirtilir ve aleyhine başvuru yapılan devlet işaretlenir. Bir başvurucu veya temsilci, konuları farklı olaylara dayanan iki veya daha fazla kişi adına başvuruyorsa her biri için eksiksiz bilgileri içeren ayrı form doldurulur.
Belgeler ve gönderim
Kararlar, işlemler ve iddiayı destekleyen belgeler sunulur. Örneği bulunamayan belgenin neden sunulamadığı belirtilir. Hangi belgelerin gerekeceği her olayda aynı değildir; başvuru formu ve kimlik fotokopisi her başvuruda bulunan belgelerdir.
Ekler içeriğine göre tarih sırasıyla, sıra ve sayfa numarası verilerek forma bağlanır. Form ve ek belgeler zımbalanmadan, delinmeden ve yalnızca numara verilerek zarfa konur. Bu başvuru için ülkede aracı kılınmış bir kurum veya kuruluş yoktur. Form, usulüne uygun doldurulup imzalandıktan sonra ekleriyle birlikte Mahkemeye posta veya kargo yoluyla gönderilir.
Acil tedbir
İşkence yasağının ihlali, yaşam hakkının ihlali, idam cezasının uygulanacak olması veya sınır dışı edilme ihtimalinde acil başvuru yapılabilir ve tedbir istenebilir. Bu hâllerde de iç hukuk yollarının tüketilmesi aranır. Mahkeme başvuruyu kayda değer bulursa hükümetten bilgi isteyebilir ve makul bir tedbir kararı verebilir. Tedbir verilmesi kesin bir sonuç değildir.
Kesinleşme ve uygulama
Taraflar, Daire tarafından verilen esasa ilişkin kararın verilmesinden sonraki üç ay içinde, yeniden incelenmesi için Büyük Daire’ye gönderilmesini isteyebilir. Talebin uygun olup olmadığına yargıçlardan oluşan kurul karar verir. Daire kararı, taraflar göndermeyeceklerini beyan ederse, üç ay içinde gönderme istenmezse veya beş kişilik kurul talebi reddederse kesinleşir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 44. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca Büyük Daire kararı kesindir.
Sözleşme’nin 46. maddesinin birinci fıkrası uyarınca taraf devlet, aleyhine verilen karar kesinleştikten sonra ihlalin giderilmesine yönelik bireysel veya genel tedbirleri alma taahhüdünde bulunmuş kabul edilir. İhlal kararı taraf devleti bağlar. Mahkeme dosyayı Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesine gönderir; Komite kararın uygulanmasını ve tazminatların ödenmesini izler. Tedbirler mevzuat değişikliğini ve gerektiğinde bireysel önlemleri kapsayabilir.
Sık sorulan sorular
İç hukuk yolu tüketilmeden başvuru yapılabilir mi?
Hayır. Bütün iç hukuk yolları tüketilmeden yapılan başvuru reddedilir. Bununla birlikte etkili olmayan, yalnızca süreci uzatan veya olağan yolların parçası olmayan isteğe bağlı ve olağandışı yolları kullanmak zorunlu değildir.
Başvuru süresi ne kadardır?
Son kesin karardan sonra dört ay içinde başvurulması gerekir. Süre hem karar tarihine hem tebliğ tarihine bağlandığından tek başlangıç kesinleştirilemez; etkili yol yoksa olay veya durumun tarihi esas alınır.
Özel kişiye karşı başvuru yapılır mı?
Hayır. Mahkeme özel kişi veya kuruluşlara karşı yapılan başvuruları değerlendirmez. Başvuru taraf bir devlete yöneltilir.
Yanlış karar kanısı başvuru için yeter mi?
Hayır. Mahkeme veya başka bir merci kararının yanlış olduğu kanısı başvuru için yeterli değildir.
İlk başvuru hangi dilde yapılabilir?
İlk başvuru Türkçe yapılabilir ve eklerin tercümesi gerekmez. Devletin görüşünün istendiği sonraki aşamada yazışmalar İngilizce veya Fransızca olur.
Kabul edilmezlik kararına itiraz edilir mi?
Hayır. Kabul edilmezlik kararı kesindir ve itiraz edilemez. Daire’nin esasa ilişkin kararı için ise üç ay içinde Büyük Daire’ye gönderme istenebilir.
Acil tedbir hangi durumda istenebilir?
İşkence, yaşam hakkı, uygulanacak idam cezası veya sınır dışı edilme ihtimalinde acil başvuru ve tedbir istenebilir. İç hukuk yollarının tüketilmesi bu durumda da aranır; tedbir Mahkemenin değerlendirmesine bağlıdır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy