Bir kimsenin üstü, özel kâğıtları ve eşyası, Anayasa'nın 20. maddesindeki özel hayat güvencesi altındadır. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde bile, maddede gösterilen sebeplere bağlı olarak kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri olmadıkça bunlar aranamaz ve bunlara el konulamaz. Ceza muhakemesinde üst ve eşya araması ayrıca makul şüpheye, el koyma ise kendi karar ve süre düzenine bağlıdır. Kişisel veriler ancak kanunda öngörülen hâllerde veya kişinin açık rızasıyla işlenebilir.
2709 sayılı TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI m. 20Kaynağı aç
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 116Kaynağı aç
Özel hayat ve kişisel verinin anayasal çerçevesi
Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteyebilir. Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz. Üst, özel kâğıt ve eşya üzerindeki arama ile el koyma yasağının yazılı emre dayanan istisnası da aynı maddede, belirtilen sebepler ve gecikmesinde sakınca şartına bağlanmıştır.
Yetkili merciin kararı yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar. Bu süre içinde açıklama yapılmazsa el koyma kendiliğinden kalkar.
Herkes, kendisiyle ilgili kişisel verilerin korunmasını isteme hakkına sahiptir. Hak; bilgilendirilmeyi, verilere erişmeyi, düzeltilmesini veya silinmesini istemeyi ve verilerin amaçları doğrultusunda kullanılıp kullanılmadığını öğrenmeyi de kapsar. İşleme ancak kanunda öngörülen hâlde veya açık rızayla mümkündür. Korumanın esas ve usulleri kanunla düzenlenir.
Üst ve eşya aramasının şartı
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 116. maddesi, yakalanma veya suç delillerinin elde edilmesi konusunda makul şüphe varsa şüphelinin veya sanığın üstünün, eşyasının, konutunun, işyerinin ya da ona ait diğer yerlerin aranabilmesini öngörür. Düzenleme yetki tanır; aramayı zorunlu kılmaz.
Arama kural olarak hâkim kararı üzerine yapılır. Gecikmesinde sakınca varsa Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emriyle kolluk görevlileri arama yapabilir. Konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda ise hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunması hâlinde Cumhuriyet savcısının yazılı emri gerekir. Kolluk amirinin yazılı emri bu yerler için yeterli değildir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 119Kaynağı aç
Arama kararında veya emrinde, aramaya neden olan fiil, aranacak kişi, konutun veya diğer yerin adresi ya da eşya ve karar veya emrin geçerli olacağı süre açıkça gösterilir. Kolluk amirinin yazılı emriyle yapılan aramanın sonuçları Cumhuriyet Başsavcılığına derhâl bildirilir.
Cumhuriyet savcısı hazır bulunmadan konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde arama yapılacaksa, o yerin ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişi bulundurulur.
El koyma ve sonraki denetim
El koyma hâkim kararı üzerine yapılabilir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri, savcıya ulaşılamazsa kolluk amirinin yazılı emri de kolluk görevlilerine elkoyma işlemini gerçekleştirme imkânı verir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 127Kaynağı aç
Hâkim kararı olmaksızın yapılan elkoyma yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim kararını elkoymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar; açıklamazsa elkoyma kendiliğinden kalkar. Anayasa'nın 20. maddesi de yetkili merciin kararına dayanan el koyma için aynı iki süreyi ve aynı sonucu düzenler.
Zilyetliğindeki eşyaya veya diğer malvarlığı değerlerine el konulan kişi, hâkimden her zaman bu konuda karar verilmesini isteyebilir. Elkoyma, suçtan zarar gören mağdura gecikmeksizin bildirilir.
Bilgisayar, program ve kütüklerde inceleme
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 134. maddesi, bir suç soruşturmasında şüphelinin kullandığı bilgisayar, bilgisayar programları ve bilgisayar kütüklerine ilişkindir. Somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebepleri bulunmalı ve başka surette delil elde etme imkânı olmamalıdır. Bu şartlarla hâkim veya gecikmesinde sakınca varsa Cumhuriyet savcısı; aramaya, kayıtlardan kopya çıkarılmasına ve kayıtların çözülerek metin hâline getirilmesine karar verebilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 134Kaynağı aç
Savcının bu yöndeki kararı, yirmi dört saat dolmadan hâkimin onayına götürülür. Hâkimin de en geç aynı süre içinde karar vermesi gerekir. Süre biterse veya hâkim karara karşı çıkarsa, çıkarılmış kopyalar ile metne çevrilen kayıtlar gecikmeden imha edilir. Bu yirmi dört saatlik düzen, genel elkoyma için öngörülen kırk sekiz saatlik açıklama süresiyle aynı değildir.
Şifre çözülemediği, gizlenmiş bilgilere ulaşılamadığı veya işlemin uzun süreceği hâllerde, çözümün yapılması ve gerekli kopyaların alınması için bilgisayar, programlar ve kütüklere elkonulabilir. Şifre çözülüp gerekli kopyalar alındığında cihazlar gecikme olmaksızın iade edilir. Elkoymadan da sistemdeki verilerin tamamının veya bir kısmının kopyası alınabilir. Kopyası alınan veriler kâğıda yazdırılır, bu husus tutanağa kaydedilir ve ilgililerce imzalanır.
Bilgisayar veya bilgisayar kütüklerine elkoyma sırasında sistemdeki bütün verilerin yedeği alınır. Alınan yedekten çıkarılan bir kopya şüpheliye veya vekiline verilir; bu husus tutanağa geçirilir ve imzalanır.
Hukuka aykırı arama ve veri işlemlerinin cezası
Türk Ceza Kanunu'nun 120. maddesine göre, hukuka aykırı biçimde bir kimsenin üstünü veya eşyasını arayan kamu görevlisi üç aydan bir yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 120Kaynağı aç
Özel hayatın gizliliğini ihlal eden kişi bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası alır. İhlal görüntü veya ses kaydıyla gerçekleşirse ceza bir kat artırılır. Özel hayata ilişkin görüntü veya sesleri hukuka aykırı ifşa eden kişiye iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası verilir. Bu verilerin basın ve yayın yoluyla yayımlanmasında da aynı ceza uygulanır.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 134Kaynağı aç
Hukuka aykırı olarak kişisel veri kaydeden kişi bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası alır. Veri siyasi, felsefi veya dini görüşe, ırki kökene, hukuka aykırı olarak ahlaki eğilime, cinsel yaşama, sağlık durumuna ya da sendikal bağlantıya ilişkinse ceza yarı oranında artırılır.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 135Kaynağı aç
Kişiler arasındaki haberleşmenin gizliliğini ihlal eden kişi bir yıldan üç yıla kadar hapisle cezalandırılır. İhlal içeriklerin kaydıyla olursa ceza bir kat artırılır. İçerikleri hukuka aykırı ifşa eden kişiye iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür. Kendisiyle yapılan haberleşmenin içeriğini karşı tarafın rızası olmaksızın hukuka aykırı olarak alenen ifşa eden kişi bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası alır. Bu verilerin basın ve yayın yoluyla yayımlanmasında da aynı ceza uygulanır.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 132Kaynağı aç
Kanunda ayrıca suç olarak tanımlanan hâller dışında, görevinin gereklerine aykırı davranarak kişilerin mağduriyetine veya kamunun zararına yol açan ya da kişilere haksız menfaat sağlayan kamu görevlisi altı aydan iki yıla kadar hapis cezası alır. Aynı sonuçlar görevin ihmal veya gecikmeyle yapılmasıyla doğmuş ve fiil ayrıca suç olarak tanımlanmamışsa ceza üç aydan bir yıla kadardır. Fiil başka bir suç tanımına giriyorsa bu hüküm uygulanmaz.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 257Kaynağı aç
Suç soruşturmasında kişisel veri hükümlerinin sınırı
Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'nun 28. maddesinin ikinci fıkrasına göre, Kanunun amacına ve temel ilkelerine uygun ve orantılı olmak kaydıyla, veri işlemenin suçun önlenmesi veya suç soruşturması için gerekli olması hâlinde bazı yükümlülükler uygulanmaz. Bunlar aydınlatma yükümlülüğü, zararın giderilmesini talep hakkı hariç ilgili kişinin hakları ve Veri Sorumluları Siciline kayıt yükümlülüğüdür. Muafiyet Kanunun tamamına ilişkin değildir; zararın giderilmesini talep hakkı saklıdır.
6698 sayılı KİŞİSEL VERİLERİN KORUNMASI KANUNU m. 28Kaynağı aç
Aynı maddenin birinci fıkrası, kişisel verilerin soruşturma, kovuşturma, yargılama veya infaz işlemlerine ilişkin olarak yargı makamları ya da infaz mercileri tarafından işlenmesinde Kanun hükümlerinin uygulanmayacağını düzenler. Bu bent, ikinci fıkradaki sınırlı muafiyetten farklıdır.
Hâkim ve savcı işlemlerinde dava yönü
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 141. maddesinin üçüncü fıkrası, birinci fıkrada sayılan durumlar dışında kalan hâkim ve Cumhuriyet savcısı işlemlerini düzenler. Soruşturma veya kovuşturma sırasında bu kişilerin kararı ya da işlemi nedeniyle, kişisel kusur ve haksız fiil iddiaları dâhil, tazminat davası ancak Devlete karşı açılabilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 141Kaynağı aç
Devlet, ödediği tazminat nedeniyle, görevinin gereklerine aykırı hareket ederek görevini kötüye kullanan hâkimlere ve Cumhuriyet savcılarına bir yıl içinde rücu eder. Rücu, metindeki bu görevi kötüye kullanma niteliğine bağlıdır.
Sık sorulan sorular
Üst ve eşya hangi şüpheyle aranabilir?
Yakalanma veya suç delillerinin elde edilmesi bakımından makul şüphe varsa şüphelinin veya sanığın üstü ve eşyası aranabilir. Hüküm aramayı zorunlu kılmaz.
Arama için kim karar verir?
Arama kural olarak hâkim kararıyla yapılır. Gecikmesinde sakınca varsa Cumhuriyet savcısının, ona ulaşılamazsa kolluk amirinin yazılı emri kullanılabilir. Konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda kolluk amirinin yazılı emri yeterli değildir.
Hâkim kararı olmadan el koyma ne zaman kalkar?
Hâkim kararı olmaksızın yapılan elkoyma yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim kararını elkoymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklamazsa elkoyma kendiliğinden kalkar.
Bilgisayar kayıtları hangi şartla incelenebilir?
Suç soruşturmasında somut delile dayalı kuvvetli şüphe bulunmalı ve başka surette delil elde etme imkânı olmamalıdır. Bu şartla hâkim veya gecikmesinde sakınca varsa Cumhuriyet savcısı, şüphelinin kullandığı bilgisayar, program ve kütükler hakkında karar verebilir.
Savcının bilgisayar kararı onaylanmazsa ne olur?
Karar yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur ve hâkim en geç yirmi dört saat içinde karar verir. Süre dolarsa veya hâkim aksine karar verirse çıkarılan kopyalar ve çözümü yapılan metinler derhâl imha edilir.
El konulan cihazdaki verilerin yedeği alınır mı?
Bilgisayar veya kütüklere elkoyma sırasında sistemdeki bütün verilerin yedeği yapılır. Bu yedekten çıkarılan bir kopya şüpheliye veya vekiline verilir ve işlem tutanağa geçirilerek imzalanır.
Kişisel veri rıza olmadan işlenebilir mi?
Kişisel veriler ancak kanunda öngörülen hâllerde veya kişinin açık rızasıyla işlenebilir. Suçun önlenmesi veya soruşturması için gerekli işlemde de Kanunun amacına ve temel ilkelerine uygunluk ile orantılılık şartı aranır.
Hukuka aykırı üst veya eşya aramasının cezası nedir?
Bir kimsenin üstünü veya eşyasını hukuka aykırı arayan kamu görevlisinin hapis cezası üç aydan başlayıp bir yıla kadar çıkar. Bu arama kanunda ayrıca suç olarak düzenlendiğinden, 257. maddedeki görevi kötüye kullanma hükmü uygulanmaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy