Acentelik ve Tek Satıcılıkta İkale Sözleşmesi

Acentelik ve tek satıcılık ilişkilerinin tarafların karşılıklı ve birbirine uygun iradeleriyle sonlandırılması ikale sözleşmesi ile gerçekleştirilir. Tek taraflı fesih beyanından farklı olarak ikale sözleşmeleri, sözleşme bağını ortak rıza ile ortadan kaldırır, tarafların edim ve borçlarının yerine getirilip getirilmediğini tespit eder ve sona erme sonrasına ilişkin hukuki rejimi düzenler. İkale sözleşmesinin yürürlük tarihi taraflarca imza anı, imzadan sonraki belirli bir gün ya da gelecekte gerçekleşecek bir olayın tarihi olarak kararlaştırılabileceği gibi geçmişe etkili olacak şekilde de belirlenebilir.

İkale Sözleşmesinde İbra, Fesih Bildirim Süreleri ve Uyuşmazlık Çözümü

Taraflar asıl sözleşmeden doğan karşılıklı yükümlülüklerini ifa etmiş ve diğer tarafın ifalarını yeterli bulmuşsa, ikale sözleşmesinde geçmişe dönük görev ve borçlardan ibra edilmeye yer verebilirler. Düzenlenecek ibra hükmünün uygulanacak hukukun kurallarına aykırı olmaması zorunludur. Ayrıca taraflar, ikale sözleşmesinde uygulanacak hukuku ve uyuşmazlık çözüm merciini sona erdirilen asıl sözleşmede kararlaştırılandan farklı şekilde tayin edebilirler.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu uyarınca belirsiz süreli acentelik sözleşmelerinde fesih ihbar süresi üç ay olarak öngörülmüştür. Taraflar sözleşmede bu süreden daha uzun ihbar süreleri belirleyebilir. Ancak müvekkil tarafından uyulması gereken sürenin acente tarafından uyulması gereken süreden daha kısa belirlenmesi mümkün değildir ve buna ilişkin feragatler geçersizdir.

Stokların Tasfiyesi ve İade Usulü

Acentelik ilişkisinde acente işin olağan akışı gereği kural olarak stok bulundurmaz. Tek satıcılık ilişkisinde ise sözleşmenin ikale ile sona ermesi halinde eldeki stokların tek satıcı tarafından kullanılmaya devam edilmesi ya da sağlayıcı tarafından geri alınması tarafların anlaşmasına tabidir. Sağlayıcı tarafından stokların geri alınması kabul edildiğinde, geri alıma konu malların yeni olup olmadığı veya orijinal paketinde saklanıp saklanmadığı gibi fiziki durumlarının ikale sözleşmesinde açıkça belirlenmesi gerekir. Tek satıcılık sözleşmesinde geri alım fiyatının belirlenmesine ilişkin esaslar düzenlenmemişse, malların durumu dikkate alınarak geri alma fiyatı taraflarca kararlaştırılmalıdır.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 2022/5405 Esas ve 2023/5090 Karar sayılı ilamında değerlendirildiği üzere, tek satıcılık ilişkisinde ayıplı olduğuna dair bir belge bulunmaksızın büyük miktarda malın iade edilmesi, sözleşmenin tarafların karşılıklı rızasıyla sona erdirildiğine delil oluşturur.

Verilerin İadesi, Gizlilik ve Müşteri Portföyünün Devri

İkale sözleşmesi kapsamında acente veya tek satıcının uhdesinde bulunan verilerin yok edilmesi veya sağlayıcıya iadesi düzenlenmelidir. Tarafların belirleyeceği gizlilik süresi rekabet hukuku kısıtlamalarına tabi olmakla birlikte, kamuya mal olmamış know-how niteliğindeki bilgilerin kullanımı ve ifşası süresiz olarak yasaklanabilir.

Acentelik ilişkisinin herhangi bir sebeple sona ermesi halinde acente, yetki bölgesindeki müşterilerini müvekkile devretmek ve geçiş sürecinin sorunsuz yürütülmesi için müvekkile destek vermekle yükümlüdür. Kendi nam ve hesabına hareket eden tek satıcılardan ise müşterilerini sağlayıcıya devretmeleri kural olarak beklenmez.

Sözleşme Sonrası Ücret Hakkı ve Komisyonun Paylaşımı

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 113. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, acentelik ilişkisinin bitmesinden sonra kurulan işlemler için acentenin ücret talep edebilmesi belirli şartlara bağlanmıştır. Acente söz konusu işleme aracılık etmişse veya işlemin yapılmasının kendi çabasına bağlanabileceği ölçüde işlemi hazırlamış ve işlem acentelik ilişkisinin bitmesinden sonra uygun bir süre içinde kurulmuşsa ücrete hak kazanır. Benzer şekilde, ücrete hak kazandıracak bir işleme ilişkin olarak üçüncü kişinin icabı acentelik ilişkisi sona ermeden önce acenteye veya müvekkile ulaşmışsa acente ücrete hak kazanmaya devam eder.

Sözleşme ilişkisi sona erdikten sonra kurulan işlemlerden doğan bu ücretin, hâl ve şartlara göre paylaşılması hakkaniyet gerektiriyorsa, sonraki acente de söz konusu ücretten uygun bir pay alır.

İkale Halinde Denkleştirme (Portföy) Tazminatı

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 122/1 hükmü uyarınca sözleşme ilişkisinin sona ermesinden sonra; müvekkilin acentenin bulduğu yeni müşteriler sayesinde önemli menfaatler elde etmeye devam etmesi, acentenin sözleşme devam etmiş olsaydı elde edeceği ücret isteme hakkını kaybetmesi ve somut olay değerlendirildiğinde ödenmesinin hakkaniyete uygun düşmesi şartlarının birlikte gerçekleşmesi halinde acente uygun bir denkleştirme tazminatı talep edebilir. Aynı maddenin beşinci fıkrası gereğince bu düzenleme, hakkaniyete aykırı düşmediği ölçüde tek satıcılık ile benzeri tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerinin sona ermesi halinde de kıyasen uygulanır.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 2022/5405 Esas ve 2023/5090 Karar sayılı ilamında ortaya konduğu üzere, tek satıcılık sözleşmesinin karşılıklı rıza ile yani ikale yoluyla sona ermiş olması tek satıcının denkleştirme tazminatı talep hakkını ortadan kaldırmaz. Kanuni koşulların gerçekleşmesi halinde tek satıcı denkleştirme tazminatına hak kazanır. Buna karşılık sözleşmenin karşılıklı rıza ile sona erdirilmesi halinde, tek satıcının portföy tazminatı dışındaki kâr kaybı ve yatırım zararı gibi diğer maddi tazminat istemleri reddedilir.

Denkleştirme Tazminatının Hesabı, Hakkaniyet İndirimi ve Tavanı

Türk Ticaret Kanunu'nun 122. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca denkleştirme tazminatına yasal bir üst sınır getirilmiştir; talep edilecek tutar, acenteye son beş senede sağlanan yıllık komisyon veya benzeri menfaatlerin ortalamasını geçemez, ilişkinin daha kısa sürdüğü hallerde ise fiili çalışma süresinin ortalaması uygulanır. Tek satıcılık ilişkisinde ise söz konusu üst sınır, tek satıcının sağlayıcıyla yürüttüğü ticaretten son beş yıl boyunca elde ettiği kazanç ortalaması üzerinden hesaplanır.

Tek satıcılık sözleşmesinin sona ermesinden sonra sağlayıcının yeni bir tek satıcı ile satış hacmini artırarak çalışmayı sürdürmesi, önceki tek satıcının kazandırdığı müşteri çevresi sayesinde önemli menfaat elde edildiğine delil teşkil eder. Tek satıcılığa konu markanın yüksek tanınırlığı denkleştirme isteminin tamamen reddedilmesini gerektirmez; ancak markanın bilinirliği hakkaniyet gereğince belirlenecek tazminat miktarından indirim yapılmasını zorunlu kılar.

Denkleştirme Hakkından Feragat Yasağı ve Talep Süresi

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 122/4 uyarınca denkleştirme isteminden sözleşme ilişkisi sona ermeden önce vazgeçilemez. Denkleştirme istem hakkının sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmesi zorunludur.

Türk Ticaret Kanunu'nun 122. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, müvekkilin haklı feshe sebebiyet veren bir davranışı bulunmadığı halde acentenin sözleşmeyi sonlandırması ya da acentenin kendi kusurlu tutumu sebebiyle müvekkilin haklı fesih yoluna gitmesi hallerinde acente denkleştirme tazminatı talep edemez.

Sözleşme Sonrası Rekabet Yasağı ve Tazminat Rejimi

Sözleşme ilişkisi sona erdikten sonraki ticari faaliyetleri kısıtlayan rekabet hükümleri kanuni sınırlamalara tabidir. Türk Ticaret Kanunu'nun 123. maddesinin birinci fıkrası uyarınca acenteye yönelik rekabet yasağının geçerliliği; sözleşmenin yazılı kurulmasına, müvekkilin imzasını taşıyan metnin acenteye teslimine ve acenteye münasip bir tazminat ödenmesine bağlıdır. En fazla iki yıllık süre için geçerli olabilecek bu kısıtlama, münhasıran acenteye tahsis edilmiş coğrafi alan, müşteri grubu ve kurulmasına aracılık edilen işlemlerle sınırlandırılabilir. Anılan kanuni kurallara aykırı olarak sözleşmeye konulan şartlar, acente aleyhine sonuç doğurduğu ölçüde hükümsüz kalır.

Müvekkil, sözleşme ilişkisi sona erinceye kadar rekabet sınırlamasının uygulanmasından yazılı olarak vazgeçebilir. Bu halde müvekkil vazgeçme beyanından itibaren altı ayın geçmesiyle tazminat borcundan kurtulur. Sözleşme ilişkisi diğer tarafın kusurlu davranışı nedeniyle haklı sebeplerle feshedilirse, fesheden taraf fesihten itibaren bir ay içinde rekabet anlaşmasıyla bağlı olmadığını diğer tarafa yazılı olarak bildirebilir.

Tek satıcılar bakımından ise sözleşme sonrası rekabet etmeme yükümlülüğü kural olarak sınırlandırılmış olup en fazla bir yıl süreyle kararlaştırılabilir. Yasağın geçerli olabilmesi için; anlaşma konusu mal veya hizmetlerle rekabet halindeki ürünlere ilişkin olması, tek satıcının sözleşme boyunca faaliyette bulunduğu tesis veya arazi ile sınırlı kalması ve sağlayıcı tarafından devredilen know-how'ı korumak için zorunlu bulunması şarttır.

İkale Anlaşmasının Bulunmaması Halinde İspat Yükü

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 2023/3891 Esas ve 2024/6504 Karar sayılı ilamına yansıyan uyuşmazlıkta, Bölge Adliye Mahkemesince sözleşmenin ortak iradeyle sonlandırıldığına dair bir ikale anlaşmasının bulunmadığı ve ilişkinin belirsiz süreli hale geldiği tespit edilmiş; ticari ilişkiye karşı tarafın kusuruyla son verildiğini ve kâr kaybı zararını ispat yükünün davacıda olduğu yönündeki yerel değerlendirme Yargıtay tarafından onanmıştır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy