Avrupa Komisyonu, Avrupa Veri Stratejisi kapsamında Veri Yönetimi Yasası'nı tamamlayan ve Avrupa Birliği'ni veri odaklı toplumda lider yapmayı amaçlayan Veri Yasası taslağını 23 Şubat 2022 tarihinde teklif etmiştir. Avrupa Parlamentosu Araştırma Servisi tarafından 14 Temmuz 2022 tarihinde yayımlanan Bilgilendirme Metni ise Avrupa Parlamentosu ve Avrupa Konseyi'nin bu teklifine ilişkin hazırlanan etki değerlendirmesinin güçlü ve zayıf yönlerini ele almaktadır. Söz konusu düzenleme henüz Komisyon taslağı niteliğinde olup yetkili makamların onayını ve kabulünü gerektirmektedir.
Veri Yasası Teklifinin Kapsamı ve Genel Hedefleri
Veri Yasası teklifi, ekonomi ve toplumdaki verilerin değerini en üst düzeye çıkarmak için daha geniş bir paydaş yelpazesinin veriler üzerinde kontrol sahibi olmasını ve daha fazla verinin kullanıma hazır hale gelmesini amaçlamaktadır. Düzenleme, veri ekonomisindeki aktörler arasında veri değerinin tahsisinde adaleti sağlamayı ve veriye erişim ile verinin kullanımını teşvik etmeyi hedefler. Bu doğrultuda hem kişisel hem de kişisel olmayan veriler ile Nesnelerin İnterneti kapsamında birlikte üretilen veriler kapsama alınarak işletmeler arası, işletmeler ile tüketiciler arası ve işletmeler ile kamu sektörü arasındaki veri paylaşımları düzenlenmektedir.
Teklifin uygulama alanı; akıllı ve bağlantılı ürünlerin üreticileri, ilgili hizmetlerin sağlayıcıları, işletmeler, veri alıcıları, kamu sektörü organları ve Avrupa Birliği içindeki veri işleme hizmeti sağlayıcılarını içerir. Bu çerçevede işletmeler arası ve tüketiciyle veri paylaşım yükümlülükleri, Nesnelerin İnterneti verilerine erişim, kamu organlarının verilere erişimi, kişisel olmayan verilerin aktarımı ve erişim kısıtlamaları, akıllı sözleşme gereklilikleri, bulut ve uç nokta hizmetleri arasında geçiş ile veri sahipleri ve alıcıları arasındaki sözleşmeye dayalı ilişkiler kurala bağlanmaktadır.
Küçük ve orta ölçekli işletmeler bakımından ise hem bu işletmelere yönelik faydaları optimize etmek hem de üzerlerindeki yükü en aza indirmek hedeflenmiştir. Bu amaçla Veri Yasası kapsamında mikro işletmeler ve KOBİ'ler için belirli muafiyetler öngörülmektedir.
Dijital Pazarlar ve Veri Yönetişimi Düzenlemeleriyle İlişkisi
Veri Yasası, dijital alandaki diğer yasal araçları tamamlayıcı bir işlev görür. Veri Yönetimi Yasası veri paylaşımını teşvik edecek yasal çerçeve, yöntem ve yapıyı kurarken; Dijital Piyasalar Yasası kapı bekçisi niteliğindeki büyük şirketler ile diğer piyasa aktörleri arasındaki adil rekabeti düzenler. Veri Yasası ise verilerin kullanım koşullarını belirleyerek ekonomi genelinde daha geniş veri kullanımını mümkün kılar ve verilerden kimlerin hangi şartlar altında değer yaratabileceğine açıklık getirir.
Avrupa veri yönetimine ilişkin (AB) 2022/868 sayılı Tüzük, 3 Haziran 2022 tarihinde Avrupa Birliği Resmî Gazetesi'nde yayımlanmış ve yayımından 20 gün sonra yürürlüğe girmiştir. Tüzüğün uygulama başlangıcı ise 24 Eylül 2023 olarak belirlenmiştir.
Etki Değerlendirmesinde Belirlenen Temel Sorunlar ve Politika Tercihi
Etki değerlendirmesi, verilerin Birlik içinde kullanımı ve yeniden kullanımındaki yetersizliğin görünümü olan dört temel sorun tespit etmiştir. Bu sorunlar; işletmeler arası ve tüketici ilişkilerinde veriye erişimde değer fark etme becerisinin sınırlılığı, sözleşmesel dengesizlikler ve ortak veri paylaşımı eksikliği, kamu sektörünün özel sektör verilerini kullanımının aşırı idari yük yaratabilmesi ile bulut ve uç nokta hizmetleri arasında geçiş engelleridir. Ayrıca bulut ve uç hizmetlerinde verilere hukuka aykırı üçüncü ülke erişim riskleri de veri işleme hizmetleri bakımından bir problem olarak değerlendirilmiştir. Bu sorunlar, itici güçleri, sonuçları ve politika seçenekleri arasındaki bağlar görsel unsurlarla ortaya konulmuştur.
Belirlenen bu aksaklıkların münferit üye devletlere özgü olmadığı ve veri değer zincirlerinin büyük ölçüde sınır ötesi yapılandığı saptanmıştır. Ulusal müdahalelerin tek pazar genelinde tutarlı bir çerçeveyi ve karşılaştırılabilir veri erişim koşullarını sağlayamayacağı değerlendirilmiştir. Bu nedenle işlevsel ve tutarlı bir ortak veri alanı elde etmek amacıyla Birlik düzeyinde ortak bir hukuki çözüm zorunlu kabul edilmiştir.
Değerlendirilen üç politika alternatifi arasından ikinci seçenek tercih edilmiştir. Tercih edilen bu seçenek; bulut ve uç nokta sağlayıcıları arasında geçiş için asgari çerçeve koşulları getiren ılımlı bir düzenleme yaklaşımı benimsemekte, verilerin kim tarafından ve nasıl kullanılabileceğine ilişkin hukuki belirliliği güçlendirerek veri üreten faaliyetlere yatırım teşviklerini dengelemeyi amaçlamaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Veri Yasası teklifi hangi veri türlerini kapsar?
Teklif, hem kişisel hem de kişisel olmayan verileri ve Nesnelerin İnterneti kapsamında birlikte üretilen verileri kapsamaktadır.
Veri Yasası teklifi kimler için geçerlidir?
Akıllı ve bağlantılı ürünlerin üreticileri, ilgili hizmet sağlayıcıları, işletmeler, veri alıcıları, kamu sektörü organları ve Avrupa Birliği içindeki veri işleme hizmeti sağlayıcıları için geçerlidir.
Veri Yasası ile Dijital Piyasalar Yasası arasındaki fark nedir?
Dijital Piyasalar Yasası kapı bekçisi şirketler ile diğer piyasa oyuncuları arasındaki adil rekabet kurallarını düzenlerken, Veri Yasası verilerden kimlerin hangi şartlar altında değer yaratabileceğini belirler.
(AB) 2022/868 sayılı Tüzük ne zaman uygulanmaya başlar?
3 Haziran 2022 tarihinde Avrupa Birliği Resmî Gazetesi'nde yayımlanan ve 20 gün sonra yürürlüğe giren (AB) 2022/868 sayılı Tüzük, 24 Eylül 2023 tarihinden itibaren uygulanacaktır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy