7257 sayılı Kanun, Türkiye enerji piyasasını düzenleyen temel mevzuatlarda kapsamlı değişiklikler yaparak doğal gaz, elektrik, yenilenebilir enerji, madencilik ve jeotermal kaynaklara ilişkin yeni kurallar getirmiştir. Düzenleme ile piyasa mekanizmalarının işleyişi, iletim ve dağıtım süreçleri, teşvik rejimleri ve idari uyuşmazlıkların çözüm yolları yeniden yapılandırılmıştır. Doğal gaz sektöründe arz güvenliğini güçlendiren enstrümanlar tanımlanırken, elektrik piyasasında yenilenebilir enerji destekleri ve lisans muafiyet sınırları güncellenmiştir. Maden ve jeotermal faaliyetlerde ise ruhsatlandırma, harç ve idare payı aktarımlarına yönelik yeni usul ve süreler yürürlüğe konulmuştur. Bu yasal dönüşüm, enerji sektöründeki lisans sahibi şirketlerden serbest tüketicilere kadar geniş bir kesimi doğrudan ilgilendiren yükümlülükler içermektedir.
Doğal Gaz Piyasasına İlişkin Yenilikler
4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu'na 7257 sayılı Kanun ile eklenen hükümler çerçevesinde organize toptan doğal gaz satış piyasası (OTSP) yasal bir tanıma kavuşturulmuştur. Buna göre OTSP; doğal gaz sisteminden yararlanan lisans sahiplerince alım-satım ve dengeleme işlemlerinin yürütüldüğü, ileri tarihli fiziksel teslimat gerektiren piyasaların işletildiği ve Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu tarafından belirlenen diğer piyasa işlemlerinin gerçekleştirildiği, Kurul tarafından düzenlenen piyasayı ifade etmektedir. Bu tanım, toptan gaz ticaretinde piyasa derinliğinin ve şeffaflığının artırılmasına yönelik kurumsal çerçeveyi güçlendirmiştir.
Piyasa katılımcılarının karşılaşabileceği mali veya operasyonel risklere karşı son kaynak tedarikçiliği mekanizması getirilmiştir. Tedarik şirketlerinin iflas etmesi, lisanslarının iptal edilmesi veya OTSP kapsamındaki yükümlülüklerini yerine getirememesi nedeniyle gazsız kalan tüketiciler ile serbest tüketici niteliğine sahip olmasına rağmen gaz temin edemeyen tüketicilere gaz arzı sağlamak üzere Kurul tarafından bir veya birden fazla lisans sahibi son kaynak tedarikçisi olarak yetkilendirilebilmektedir. Yetkilendirilen tedarikçilerin uygulayacağı son kaynak tarifeleri de Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu tarafından belirlenmektedir.
Yerli doğal gaz üretiminin şebekeye entegrasyonu bakımından iletim kısıtlarına çözüm getirilmiştir. Üretilen doğal gazın iletim şebekesi vasıtasıyla taşınmasının teknik ve ekonomik bakımdan uygun olmadığına Kurul tarafından karar verilmesi halinde, üretim şirketi doğrudan dağıtım şebekesine bağlanmakta ve üretilen doğal gaz dağıtım şirketince öncelikle satın alınmaktadır. Boru hattı şebekesinin henüz ulaşmadığı bölgelerde ise dağıtım şirketlerine LNG veya CNG ile besleme yöntemiyle doğal gaz dağıtımı yapabilme imkânı tanınmıştır. Dağıtım şirketleri bu yatırımları kendileri yapabileceği gibi hizmet alımı yoluyla da karşılayabilmekte, ancak LNG ve CNG'nin doğrudan satış faaliyetini yürütememektedir. Ayrıca acil durum ve mücbir hallerde iletim ve dağıtım şebekelerinin bu yöntemlerle beslenebilmesi kabul edilmiştir.
Sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ihracatı alanında faaliyet göstermek isteyen tüzel kişilere taşıma esnekliği sağlanmıştır. LNG ihracatı yapmak isteyen tüzel kişiler, sahip oldukları ihracat lisanslarına kaydedilmesi ve yurt içinde teslim faaliyeti yürütmemeleri şartıyla LNG taşıma faaliyetinde bulunabilmektedir.
YEKDEM ve Yenilenebilir Enerji Düzenlemeleri
5346 sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanun kapsamında YEKDEM mekanizmasında köklü değişikliklere gidilmiştir. 31.12.2020 tarihine kadar işletmeye girmiş veya girecek olan YEKDEM kapsamındaki üretim lisansı sahipleri için kanuna ekli I sayılı Cetvelde yer alan fiyatlar 10 yıl süreyle uygulanmaya devam edecektir. Bu tarihten sonra işletmeye girecek YEK Belgeli üretim tesisleri için geçerli olacak fiyat ve süreler ise cetveldeki tavan sınırları aşmamak üzere Cumhurbaşkanı tarafından belirlenmektedir. Destekleme para biriminde de değişikliğe gidilerek 30.06.2021 tarihinden sonra işletmeye girecek elektrik üretim tesisleri için desteklerin Amerikan Doları yerine Türk Lirası üzerinden işletilmesi hükme bağlanmıştır.
YEKDEM başvuru takviminde idari esneklik sağlanmış; lisanslı elektrik üretim tesislerinin bir sonraki takvim yılında sisteme dahil olabilmeleri için gerekli olan başvuru tarihi, önceden geçerli olan 31 Ekim sabit günü yerine EPDK tarafından belirlenecek tarihe bağlanmıştır. Öte yandan, 30.06.2021 tarihinden sonra işletmeye girecek yerli aksam kullanan YEK Belgeli üretim tesisleri ile tüketim ihtiyacını karşılamaya yönelik lisanssız üretim tesisleri için yerli katkı payı ödemelerinin de Türk Lirası üzerinden uygulanması esası getirilmiştir.
Lisanssız elektrik üreticilerinin ihtiyaç fazlası enerjilerini değerlendirmelerine ilişkin yasal çerçeve güncellenmiştir. Lisanssız üretim yapan kişilerin ihtiyaç fazlası elektrik enerjisini dağıtım sistemine vermeleri durumunda I sayılı Cetveldeki fiyatlardan 10 yıl boyunca yararlanmaları ve görevli tedarik şirketinin bu enerjiyi satın alma zorunluluğu düzenlenmiştir. Görevli tedarik şirketi tarafından satın alınan bu elektrik enerjisi, şirketin YEKDEM kapsamında ürettiği ve sisteme verdiği enerji olarak kabul edilmektedir. 10 yıllık süresini tamamlayan lisanssız üretim tesislerine ise sonraki lisans süresi boyunca piyasa takas fiyatının yüzde 15'ini YEKDEM katkı bedeli olarak ödemeleri şartıyla lisanslı üretime geçebilme imkânı getirilmiştir.
Elektrik Piyasası Kanunu Kapsamındaki Hükümler
6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu'na eklenen düzenlemeyle, bağlantı ve sistem kullanım anlaşmalarından kaynaklanan uyuşmazlıkların idari yargı mercilerinde çözümleneceği açıkça hüküm altına alınmıştır. Bu kural, iletim ve dağıtım sistem kullanıcıları ile şebeke işletmecileri arasındaki sözleşmesel ihtilafların yargı kolunu netleştirmiştir.
Sektördeki şirketlerin ortaklık yapısı değişikliklerinde Kurul izni şartı daraltılarak yalnızca tarifesi düzenlemeye tabi tüzel kişilerle sınırlandırılmıştır. EPİAŞ, EÜAŞ, TEİAŞ, dağıtım lisansı sahibi şirketler ile görevli tedarik şirketleri için geçerli olmak üzere; halka açık şirketlerde yüzde 5, diğer şirketlerde ise yüzde 10 ve üzerindeki sermaye payı değişiklikleri ile kontrol değişikliği doğuran işlemler Kurul iznine tabi kılınmıştır. Düzenlemeye tabi olmayan serbest piyasa katılımcıları bu kapsam dışına çıkarılmıştır.
Öz tüketim amaçlı üretimleri teşvik etmek amacıyla, bağlantı anlaşmasındaki sözleşme gücü ile sınırlı kalmak koşuluyla yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesisleri lisans alma ve şirket kurma yükümlülüğünden muaf tutulmuştur. Tüketicilerin kendi enerjilerini üretmelerini kolaylaştıran bu muafiyet, bürokratik süreçleri azaltmıştır.
Elektrik tarifelerinde bölgesel maliyet farklılıklarının tüketicilere yansımasını önleyen fiyat eşitleme mekanizmasının süresi uzatılmıştır. Kanun uyarınca fiyat eşitleme mekanizması 31.12.2025 tarihine kadar uygulanacak olup bu süre zarfında ulusal tarife esas alınacaktır. Söz konusu süreyi beş yıla kadar uzatma yetkisi ise Cumhurbaşkanına tanınmıştır.
Maden ve Jeotermal Kaynaklar Mevzuatındaki Değişiklikler
3213 sayılı Maden Kanunu kapsamında ruhsat süreçlerine ilişkin katı idari süreler getirilmiştir. Maden işletme ruhsatı süre uzatım taleplerinde, ruhsat bitiş tarihinden en geç 12 ay öncesine kadar işletme ruhsat taban bedelinin yatırılması ve işletme projesinin yetkili idareye sunulması zorunludur. Bu kurala uymayan ruhsat sahiplerine idari para cezası kesilmektedir. Ruhsat süresinin bitimine en geç 6 ay kalana kadar belirtilen yükümlülüklerin yerine getirilmemesi durumunda ise süre uzatım talepleri reddedilerek maden ruhsatı süresi sonunda iptal edilmektedir. Ayrıca maden arama ve işletme ruhsatlarının verilmesi, birleştirilmesi, süre uzatımı, devir ve intikali ile çevreyle uyum bedeli iadesi başvurularında vadesi geçmiş borcun bulunmaması şartı getirilmiştir.
5686 sayılı Jeotermal Kaynaklar ve Doğal Mineralli Sular Kanunu çerçevesinde idare payı oranları ve dağıtım usulü yeniden belirlenmiştir. Jeotermal akışkanın seralarda, elektrik üretiminde ve konut ısıtmasında doğrudan veya dolaylı olarak kullanıldığı tesislerde gayrisafi hasılatın yüzde 1'i oranında idare payı ödenmesi öngörülmüştür. Kaplıca ve diğer kullanım alanlarında ise tüketilen suyun metreküpü üzerinden idare payı tahakkuk ettirilmektedir. Tahsil edilen idare payının beşte biri, kaynağın bulunduğu büyükşehirlerde ilçe belediyesi olmak üzere ilgili belediye veya köy tüzel kişiliğine on iş günü içinde aktarılmaktadır.
Bağlantı ve sistem kullanım anlaşmalarından doğan davalar hangi mahkemede açılır?
6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu uyarınca bağlantı ve sistem kullanım anlaşmalarından kaynaklanan uyuşmazlıkların çözümünde idari yargı görevlidir.
Lisanssız elektrik üretiminde ihtiyaç fazlası enerjinin alım garantisi var mıdır?
Lisanssız üreticilerin ihtiyaç fazlası elektrik enerjisini dağıtım sistemine vermeleri halinde I sayılı Cetveldeki fiyatlardan 10 yıl süreyle faydalanma hakları bulunur ve görevli tedarik şirketinin bu enerjiyi satın alması kanunen zorunludur. Satın alınan bu enerji, ilgili tedarik şirketi tarafından YEKDEM kapsamında sisteme verilmiş sayılır.
Yenilenebilir enerji tesisleri için lisanssız üretim muafiyetinin sınırı nedir?
Yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesisleri, bağlantı anlaşmasındaki sözleşme gücü ile sınırlı kalmak kaydıyla lisans alma ve şirket kurma yükümlülüğünden muaftır.
Maden ruhsatı süre uzatım başvurusu için yasal süre nedir?
İşletme ruhsatı süre uzatım taleplerinde, ruhsat bitiş tarihinden en geç 12 ay öncesine kadar işletme ruhsat taban bedeli yatırılarak işletme projesinin sunulması zorunludur; süre bitimine en geç 6 ay kalana dek bu işlemler tamamlanmazsa ruhsat iptal edilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy