İdari Yargıda Üç Dereceli Yargılama ve İstinaf Kanun Yolu
6545 sayılı Kanun ile idari yargıda ilk derece mahkemesi, istinaf ve temyiz basamaklarından oluşan üç aşamalı bir yargılama sistemi benimsenmiştir. Bu yargılama düzeni vergi mahkemesi kararlarına karşı başvurulacak kanun yollarını da kapsamaktadır. İdare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı, başka kanunlarda farklı bir kanun yolu öngörülmüş olsa dahi mahkemenin yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde istinaf başvurusunda bulunulabilir.
2577 sayılı İDARİ YARGILAMA USULÜ KANUNU m. 45Kaynağı aç
İstinaf incelemesi kural olarak temyizin usul ve şekil kurallarına tabidir. Başvurularda dilekçedeki hitap veya taleple bağlı kalınmaksızın dava dosyaları bölge idare mahkemesine gönderilir. İstinaf merciine intikal eden uyuşmazlıkta, ilk derece mahkemesinde karara katılmış veya kararı vermiş olan hâkim bölge idare mahkemesindeki incelemede yer alamaz. Yapılan inceleme neticesinde ilk derece mahkemesi kararı hukuka uygun görülürse istinaf başvurusunun reddine karar verilir; kararda düzeltilmesi mümkün maddi yanlışlıklar bulunuyorsa gerekli düzeltmeler yapılarak ret hükmü kurulur. İlk derece mahkemesi kararının hukuka uygun bulunmaması hâlinde ise karar kaldırılarak işin esası hakkında yeniden karar verilir.
İlk inceleme üzerine verilen kararlara yönelik istinaf başvurusunun haklı görülmesi ya da davanın görevsiz veya yetkisiz mahkemece yahut yasaklanmış veya reddedilmiş hâkim tarafından görülmüş olması durumlarında, bölge idare mahkemesi kararı kaldırarak dosyayı ilgili ilk derece mahkemesine gönderir ve bu nitelikteki kararlar kesindir. Parasal sınırlar bakımından ise düzenlemenin ilk metninde yer alan beş bin Türk lirası veya kanun hükmünde öngörülen otuz bir bin Türk lirasını geçmeyen vergi davaları, tam yargı davaları ve idari işlemlerin iptali talepli davalarda ilk derece mahkemelerince verilen kararlar kesin olup istinaf yoluna kapalıdır. Ayrıca 2577 sayılı Kanun'un 46. maddesinde sayılan temyize tabi uyuşmazlıklar arasında yer almayan bölge idare mahkemesi kararları da kesindir.
Bölge idare mahkemeleri; ilk derece mahkemelerince verilen ve istinaf yolu açık olan nihai kararlar ile yürütmenin durdurulması taleplerine ilişkin kararlara yapılan itirazları incelemekle görevlidir. Mahkeme ayrıca kendi yargı çevresi içinde bulunan ilk derece mahkemeleri arasındaki görev ve yetki uyuşmazlıklarını çözüme bağlar; davaya bakılmasında fiili veya hukuki engellerin bulunması hâlinde ise davanın kendi yargı çevresindeki başka bir mahkemeye nakline ya da yetkili mahkemenin tayinine karar verir. Teşkilatlanma sürecinde Adalet Bakanlığı kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren üç ay içinde bölge idare mahkemelerini kurmakla görevlendirilmiş, yeni mahkemeler faaliyete geçene kadar mevcut mahkemeler görevlerine devam etmiş ve dosyalar göreve başlama tarihiyle devredilmiştir.
Danıştay Nezdinde Temyiz İncelemesi ve Direnme Usulü
2577 sayılı Kanun'un 46. maddesi uyarınca Danıştay dava dairelerinin nihai kararları ile bölge idare mahkemelerinin kanunda tahdidi olarak sayılan kararlarına karşı tebliğden itibaren otuz gün içinde temyiz kanun yoluna başvurulabilir. Temyize tabi uyuşmazlıklar arasında düzenleyici işlemlere karşı açılan iptal davaları, imar planları ve parselasyon işlemleri ile kıyı tesislerine işletme izni verilmesine ilişkin uyuşmazlıklar yer alır. Parasal sınırlara tabi vergi, tam yargı ve idari işlem davalarında ise düzenlemenin ilk kabulündeki yüz bin Türk liralık eşik ile kanun metninde yer alan dokuz yüz yirmi bin Türk lirasını aşan veya istinaf incelemesinde kaldırma üzerine yeniden karar verilip iki yüz yetmiş bin ila dokuz yüz yirmi bin Türk lirası arasında kalan davalar temyiz incelemesine konu olur. Ayrıca belirli meslekten, kamu görevinden veya öğrencilik statüsünden çıkarılma sonucunu doğuran işlemler, müşterek kararnameye tabi olanlar ile daire başkanı ve üst kademedeki yöneticilere ilişkin atama ve görevden almalar ve düzenleyici ile denetleyici kurulların sektörlerine dair kararları da temyize tabidir.
2577 sayılı İDARİ YARGILAMA USULÜ KANUNU m. 46Kaynağı aç
Danıştay tarafından verilen bozma kararına karşı bölge idare mahkemesi uyma kararı verebileceği gibi ilk kararında ısrar da edebilir. Bozma kararına uyulması durumunda sonraki temyiz incelemesi yalnızca bozma kararına uygunluk çerçevesinde yapılır. Bölge idare mahkemesinin ısrar etmesi ve bu ısrar kararının temyiz edilmesi hâlinde uyuşmazlık konusuna göre Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu veya Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu tarafından incelenir. Bu kurulların verdiği kararlara uyulması kanunen zorunludur.
İdari Yargıda İvedi Yargılama Usulü
6545 sayılı Kanun ile belirli idari uyuşmazlıkların çözümü için ivedi yargılama usulü ihdas edilmiştir. Bu yargılama usulü; ihaleden yasaklama kararları hariç tutulmak üzere ihale işlemleri, acele kamulaştırma işlemleri, Özelleştirme Yüksek Kurulu kararları, Turizmi Teşvik Kanunu uyarınca gerçekleştirilen satış, tahsis ve kiralama işlemleri, idari yaptırımlar hariç çevresel etki değerlendirmesi sonucu alınan kararlar ve afet riski mevzuatı kapsamındaki Bakanlar Kurulu kararlarından kaynaklanan uyuşmazlıklara uygulanır. İvedi yargılama usulüne tabi olan davalarda istinaf kanun yoluna başvurulamaz.
İvedi yargılama usulünde dava açma süresi otuz gün, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren savunma verme süresi ise on beş gün olarak uygulanır. Bu davalarda yürütmenin durdurulması istemlerine ilişkin verilen kararlara karşı itiraz edilemez. Dava dosyaları tekemmülden itibaren en geç bir ay içinde karara bağlanır. Nihai kararlara karşı yalnızca temyiz yoluna başvurulabilir; temyiz süresi kararın tebliğinden itibaren on beş gün olup temyiz istemi en geç iki ay içinde hükme bağlanır.
Ceza Muhakemesinde Sulh Ceza Hâkimliklerinin İhdası
6545 sayılı Kanun ile ceza yargılama sisteminde sulh ceza mahkemeleri kaldırılmış, yerlerine sulh ceza hâkimlikleri kurulmuştur. Sulh ceza hâkimlikleri, soruşturma evresinde hâkim tarafından verilmesi gereken kararları almak, kanunla verilen işleri yürütmek ve bu kararlara karşı yapılacak itirazları incelemekle yetkilidir.
Yapılan değişiklikle sulh ceza mercii kararlarına karşı itiraz incelemesi asliye ceza mahkemesi görev alanından çıkarılmıştır. Yeni itiraz usulüne göre, bir yerde birden fazla sulh ceza hâkimliği kurulu bulunuyorsa, hâkimlik kararlarına karşı yapılan itirazların incelenmesi numara olarak kendisini izleyen sulh ceza hâkimliğine aittir.
Asliye Ticaret Mahkemelerinde Heyet Düzeni
6545 sayılı Kanun düzenlemeleriyle asliye ticaret mahkemelerinde tek hâkimli çalışma usulünden bir başkan ve iki üyeden oluşan heyet sistemine geçiş öngörülmüştür. Kanunda gösterilen belirli uyuşmazlıklar heyet halinde incelenerek hükme bağlanır.
Konusu parayla ölçülebilen uyuşmazlıklarda 6545 sayılı Kanun düzenlemesinde öngörülen üç yüz bin Türk lirasının üzerindeki dava ve işler heyet halinde karara bağlanır. Dava değerine bakılmaksızın; iflas, iflasın ertelenmesi, iflasın kaldırılması ve kapatılması davaları, konkordato ve yeniden yapılandırma uyuşmazlıkları, genel kurul kararlarının iptali ve butlanı davaları, yönetim organları ve denetim organları aleyhine açılacak sorumluluk davaları, tahkim yargılamasında tahkim şartına ilişkin itirazlar, iptal davaları, hakemlerin seçimi ve reddine yönelik davalar ile yabancı hakem kararlarının tanınması ve uygulanmasına yönelik dava ve işler asliye ticaret mahkemesi heyetince yürütülür.
İdari yargıda istinaf kanun yoluna başvuru süresi kaç gündür?
İdare ve vergi mahkemesi kararlarına karşı, kararın tebliğ edildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yetkili bölge idare mahkemesine istinaf yoluna başvurulabilir; ancak konusu kanundaki parasal kesinlik sınırını aşmayan davalara ilişkin nihai kararlar kesin olup istinafa kapalıdır.
Bölge idare mahkemesi istinaf incelemesinde hangi yönde karar verebilir?
Bölge idare mahkemesi ilk derece kararını hukuka uygun bulursa istinaf başvurusunun reddine, maddi yanlışlık varsa düzeltilerek ret kararına, hukuka uygun bulmazsa kararın kaldırılarak işin esası hakkında yeniden karara hükmeder; ilk inceleme kararlarına karşı başvurunun haklı bulunması veya davanın görevsiz, yetkisiz mahkemece ya da reddedilmiş, yasaklanmış hâkimce bakılması hâllerinde ise dosyayı kesin olarak ilgili mahkemeye gönderir.
İvedi yargılama usulünde yürütmenin durdurulması kararlarına itiraz edilebilir mi?
İvedi yargılama usulünde yürütmenin durdurulması taleplerine ilişkin verilen kararlara karşı kanunen itiraz yolu kapalıdır ve bu yargılamada istinaf kanun yoluna başvurulamaz.
Birden fazla sulh ceza hâkimliği olan yerde itiraz nereye sunulur?
Sulh ceza hâkimliği kararlarına karşı yapılan itirazlar, o yerde birden fazla sulh ceza hâkimliği bulunması durumunda numara olarak kendisini takip eden sulh ceza hâkimliğince incelenir.
Asliye ticaret mahkemesinde hangi işler heyet halinde karara bağlanır?
Kanunda öngörülen üç yüz bin Türk lirasının üzerindeki parasal uyuşmazlıklar ile dava değerine bakılmaksızın iflas, iflasın ertelenmesi, kaldırılması, kapatılması, konkordato, yeniden yapılandırma, şirket organlarının sorumluluğu, genel kurul kararlarının iptali veya butlanı ile tahkim şartı itirazı, tahkim iptal davaları, hakem seçimi, reddi ve yabancı hakem kararlarının tanınması ve uygulanması heyetçe karara bağlanır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy