5393 Sayılı Belediye Kanunu Kapsamı ve Hukuki Esasları

5393 sayılı Belediye Kanunu kapsamında belediye; belde sakinlerinin mahallî müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan, karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan, idarî ve malî özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir. Kanun uyarınca belediyenin organları belediye meclisi, belediye encümeni ve belediye başkanından oluşur.

Belediyelerin Kuruluşu, Sınır Değişiklikleri ve Tüzel Kişiliğin Sona Ermesi

Bir yerleşim biriminde belediye tüzel kişiliğinin ihdas edilebilmesi için asgari 5.000 nüfusa ulaşılması şart koşulurken, il ve ilçe merkezlerinde belediye teşkili zorunlu tutulmuştur. Köylerin yahut köy kısımlarının birleşme yoluyla yeni bir belediye oluşturabilmeleri için yerleşim alanlarının merkez seçilen yere mesafesinin en çok 5.000 metre olması ve toplam nüfusun en az 5.000 kişiye ulaşması icap eder. Başka bir beldeye bağlanmak isteyen belde, köy ya da kısımların meskûn sahaları ile birleşilecek belde arasındaki uzaklığın da 5.000 metreyi aşmaması şarttır.

Sit alanları, içme ve kullanma suyu temin edilen havzalar, diğer muhafaza sahaları ile yerleşim sınırı mevcut bir belediyeye 5.000 metreden daha yakın konumdaki mahallerde yeni belediye kurulması kanunen yasaklanmıştır. Aynı il hudutlarındaki köyler ya da beldeler arasında çıkabilecek sınır uyuşmazlıklarında kaymakamlık, ilgili belediye meclisi ve köy ihtiyar meclisine otuz günlük inceleme mühleti verilir; valilik bildirilen bu görüşleri tetkik ederek ihtilafı karara bağlar.

Belde adının farklılaştırılması sürecinde meclis üye tam sayısının asgari dörtte üç nisabındaki kabulü, valilik görüşü ve İçişleri Bakanlığının onayı aranır; neticelenen karar Resmî Gazete ilanıyla yürürlük kazanarak belediyenin unvanına da yansır. Nüfusu 2.000 eşiğinin altına gerileyen belediyeler Cumhurbaşkanı kararı neticesinde köye dönüştürülür. Tüzel kişiliği kalkan belediyeye ait tasfiye muameleleri il özel idaresince tamamlanır; taşınır ve taşınmaz mallar, haklar, alacaklar ve borçlar ilgili köy tüzel kişiliğine geçer, karşılanamayan borç kısmı ise il özel idaresi tarafından üstlenilir.

Belediye Meclisinin Yetkileri, Çalışma Usulü ve Karar Yeter Sayıları

Belediye meclisi, belediyenin karar organı olup mevzuatta belirtilen esas ve usullere göre seçilmiş üyelerden oluşur. Taşınmaz mal alımına, satımına, takasına, tahsisine, tahsis şeklinin değiştirilmesine veya kamu hizmetinde ihtiyaç kalmaması hâlinde tahsisin kaldırılmasına meclis karar verir. Üç yıldan fazla kiralamaya ve süresi otuz yılı geçmemek kaydıyla bunlar üzerinde sınırlı ayni hak tesisine karar vermek de belediye meclisinin yetkileri arasındadır. İl ve ilçe belediyeleri ile nüfusu 10.000'in üzerindeki belediyelerde plan ve bütçe ile imar komisyonlarının kurulması zorunludur.

Belediye meclisi mutat çalışmalarını her ayın başlangıç haftasında evvelce tayin ettiği günde icra eder. Meclisin bütçe tetkikine tahsis edilen mesaisi azami yirmi gün, diğer birleşimleri ise en fazla beş gün sürebilir. Toplantı yeter sayısı için meclis üye tam sayısının salt çoğunluğu gerekirken kararlar hazır bulunanların salt çoğunluğuyla alınır; ancak karar yetersayısı meclis tamsayısının dörtte birinin altına düşemez. Oylarda denklik belirmesi halinde meclis başkanının yer aldığı taraf çoğunluk kabul edilir.

Meclise belediye başkanı başkanlık eder; başkanın katılamaması durumunda meclis birinci başkan vekili, onun da katılamaması durumunda ikinci başkan vekili meclisi yönetir. Ancak yıllık faaliyet raporunun görüşüldüğü meclis toplantısı meclis başkan vekilinin başkanlığında yapılır. Özürsüz veya izinsiz olarak peş peşe üç birleşim günü ya da bir yıl içinde yapılan toplantıların yarısına katılmayan üyenin üyeliğinin düşmesine, savunması alındıktan sonra meclis üye tam sayısının salt çoğunluğuyla karar verilir.

Belediye başkanı hukuka aykırı gördüğü meclis kararlarını gerekçesini belirterek beş gün içinde meclise iade edebilir. Yeniden görüşülmesi istenmeyen kararlar ile yeniden görüşülmesi istenip de belediye meclisi üye tam sayısının salt çoğunluğuyla ısrar edilen kararlar kesinleşir; ısrar yeter sayısında katılanların değil, meclis üye tam sayısının salt çoğunluğu aranır. Belediye başkanı, meclisin ısrarı ile kesinleşen kararlar aleyhine on gün içinde idari yargıya başvurabilir. Kesinleşen kararlar en geç yedi gün içinde mahallin en büyük mülki idare amirine gönderilir ve mülki amire gönderilmeyen meclis kararları yürürlüğe girmez.

Belediye Encümeninin Toplanması ve Karar Mekanizması

Belediye encümeni haftada birden az olmamak üzere önceden belirlenen gün ve saatte toplanır; belediye başkanı acil hâllerde encümeni toplantıya çağırabilir. Encümen gündemi belediye başkanı tarafından hazırlanır. Encümen üyeleri başkanın uygun görüşü ile gündem maddesi teklif edebilir ve belediye başkanı tarafından havale edilmeyen hususlar encümende görüşülemez. Encümene havale edilen konular bir hafta içinde görüşülerek karara bağlanır.

Encümen, üye tam sayısının salt çoğunluğuyla toplanır ve katılanların salt çoğunluğuyla karar verir; bu kural encümenin Devlet İhale Kanunu uyarınca ihale komisyonu sıfatıyla yürüttüğü toplantılarda da tatbik edilir. Oyların eşitliği hâlinde başkanın bulunduğu taraf çoğunluk sayılır ve müzakerelerde çekimser oy kullanılamaz. Encümen başkan ve üyeleri, münhasıran kendileri, ikinci derece dâhil kan ve kayın hısımları ile evlatlıklarına ilişkin işlerin görüşüldüğü encümen toplantılarına katılamazlar.

Belediye Başkanının Hukuki Konumu, Temsil ve Görev Sınırları

Belediye başkanı, belediyeyi Devlet dairelerinde ve törenlerde temsil etme, davacı veya davalı olarak yargı yerlerinde temsil etme ya da bu amaçla vekil tayin etme yetkisine sahiptir. Belediye başkanı izin, hastalık veya başka bir nedenle görev başında bulunmadığı zamanlarda, kendisine vekâlet etmek üzere meclis üyeleri arasından birini başkan vekili olarak görevlendirir ve başkan vekili başkanın yetkilerine sahiptir. Belediye başkanı uygun gördüğü takdirde görev ve yetkilerinden bir kısmını yöneticilik sıfatı bulunan belediye görevlilerine devredebilir.

Seçilmiş belediye başkanları vazifeleri boyunca siyasi partilerin idare veya denetim kurullarında sorumluluk üstlenemez; aynı zamanda profesyonel nitelikteki spor kulüplerinin idaresinde veya başkanlık kademesinde görev yapamazlar. Başkanın mazeretli, görevli veya raporlu olduğu zamanlarda aylık ödeneğinde kesinti uygulanmaz. Belediye başkanlığı vazifesini tamamlayanların personel kanunlarına tâbi bir kadroya naklen atanmaları durumunda, başkanlık makamında tamamlanan hizmet süreleri memuriyette geçmiş olarak dikkate alınır.

Belediye başkanının kendisi, birinci ve ikinci derecedeki kan ve kayın hısımları ile evlatlıklarının belediye ile ihtilaflı olduğu durumlarda dava açılması ve belediyenin temsili; meclis birinci başkan vekili, o bulunmadığında ikinci başkan vekili veya bunların yetkilendireceği şahıslar eliyle yürütülür. Belediye başkanı görevi süresince ve sona ermesinden itibaren iki yıl, meclis üyeleri ise görevleri süresince ve sona ermesinden itibaren bir yıl süreyle belediye ve bağlı kuruluşlarına karşı doğrudan veya dolaylı taahhüde giremez, komisyonculuk ve temsilcilik yapamaz.

Mahalli idareler seçimlerinin akabindeki altı ay içinde belediye başkanı, kalkınma ve bölge planı ilkeleriyle bağdaşan stratejik plan tanzim ederek meclise sunmak mecburiyetindedir; nüfusu 50.000'in altında kalan belediyeler için stratejik plan düzenleme zorunluluğu öngörülmemiştir. Bir önceki yıla ait faaliyet raporunun meclis üye tam sayısının dörtte üç çoğunluğunca yetersiz bulunması durumunda, yetersizlik kararı ile görüşme tutanakları meclis başkan vekili tarafından mülki idare amirine gönderilir. Vali ise hazırlanan bu dosyayı gerekçeli kanaatini ekleyerek Danıştaya intikal ettirir; Danıştay yetersizlik kararını yerinde bulursa başkanlık sıfatı sona erer.

Başkanlığın Sona Ermesi, Görevden Uzaklaştırma ve Görevlendirme

Belediye başkanlığı; ölüm ve istifa hâllerinde kendiliğinden son bulur. Mazeretsiz ve kesintisiz yirmi günden fazla görevin terk edilmesi ve bu durumun mahallin mülkî idare amirince belirlenmesi, seçilme yeterliğinin kaybedilmesi, görevin sürdürülmesine engel sağlık veya engellilik halinin yetkili sağlık kuruluşu raporuyla belgelenmesi ya da meclisin feshine yol açan eylem ve işlemlere katılınması durumlarında İçişleri Bakanlığının başvurusu üzerine Danıştay kararıyla başkanlık sıfatı sona erer.

Görevleriyle ilgili bir suç sebebiyle haklarında soruşturma veya kovuşturma açılan belediye organları veya üyeleri, kesin hükme kadar İçişleri Bakanı tarafından görevden uzaklaştırılabilir. Bu karar iki ayda bir gözden geçirilir ve devamında kamu yararı bulunmayan uzaklaştırma kararı kaldırılır. Kovuşturma açılmaması, davanın düşmesi, beraat, genel af ile ortadan kalkma veya görevden düşürülmeyi gerektirmeyen mahkûmiyet durumlarında uzaklaştırma kararı kalkar; görevden uzak tutulan belediye başkanına bu süre boyunca aylık ödeneğinin üçte ikisi ödenir ve sosyal hak ile yardımlardan yararlanması devam eder.

Belediye başkanı, başkan vekili veya meclis üyesinin terör ya da terör örgütlerine yardım ve yataklık suçları sebebiyle görevden uzaklaştırılması, tutuklanması, kamu hizmetinden yasaklanması veya sıfatlarının sona ermesi hâllerinde meclis içi seçim yapılmaz; yetkili makamlarca görevlendirme yapılır. Diğer sebeplerle makamın boşalması ve yeni seçim yapılamaması hâlinde ise seçim yapılana kadar büyükşehir ve il belediyelerinde İçişleri Bakanı, diğer belediyelerde vali tarafından görevlendirme gerçekleştirilir.

Personel İstihdamı, Zabıta Hizmetleri ve Mali Yükümlülükler

Belediyelerde sözleşmeli personelden üç yıllık çalışma süresini tamamlayanlar, talepleri hâlinde istihdam edilmelerine esas alınan memur kadrolarına atanırlar; bu memurların bir yıl süreyle başka kamu kurum ve kuruluşlarına nakli gerçekleştirilemez. Zabıta ve itfaiye hizmetleri kesintisiz yürütülür ve bu personelin çalışma süre ve saatleri 657 sayılı Devlet Memurları Kanunundaki sürelere bağlı olmaksızın düzenlenir. Zabıtaya görevini icra ederken karşı gelenler, kolluk kuvvetlerine karşı gelenler gibi cezalandırılır.

Belediyelerin yıllık toplam personel giderleri, gerçekleşen en son bütçe gelirlerinin kanuni yeniden değerleme katsayısıyla artırılması neticesinde tespit edilen tutarın yüzde otuzunu, nüfusu 10.000'in altındaki belediyelerde ise yüzde kırkını aşamaz. Yıl içinde ücret artışları sebebiyle bu oranların aşılması halinde, belediyenin personel giderleri belirtilen sınırların altına ininceye kadar yeni personel alımı yapılamaz; yeni alım sebebiyle sınırın aşılmasından kaynaklanan kamu zararı, oluştuğu tarihten itibaren hesaplanacak kanuni faiziyle birlikte belediye başkanından tahsil edilir.

Bütçe Kesinhesabı, Borçlanma Esasları ve Haciz İstisnaları

Bütçenin kesinhesabı belediye başkanı tarafından nisan ayı içinde encümene sunulur ve meclisin mayıs ayı toplantısında karara bağlanır. Gelecek yıllara yaygın hizmet yüklenmelerine ilişkin ihale süresi, ilk mahallî idareler genel seçimlerini izleyen altıncı ayın sonunu aşamaz. Kanunun 15, 18 ve 34. maddelerinde düzenlenen parasal miktarlar her yıl Vergi Usul Kanununa göre saptanan yeniden değerleme oranında artırılır.

Belediye ve bağlı kuruluşları ile sermayesinin yüzde ellisinden fazlasına sahip oldukları şirketlerin bütçe gelirlerinin yeniden değerleme oranıyla artırılan miktarının yüzde onunu aşmayan iç borçlanması belediye meclisi kararıyla gerçekleştirilir; yüzde on sınırını aşan iç borçlanmada meclis üye tam sayısının salt çoğunluğu ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığının onayı gerekir. Arsalar hariç olmak üzere belediyelerce üretilen konut ve işyerlerinin satışı 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu hükümlerine tâbi kılınmamıştır.

Belediyenin kamu hizmetlerinde fiilen kullanılan malları, proje karşılığı borçlanma gelirleri, şartlı bağışları ve tahsil ettiği vergi, resim, harç gelirleri haczedilemez. İcra dairesince haciz kararı alınmadan önce belediyeye borca yetecek miktarda haczedilebilecek mal beyan etmesi için on gün süre verilir; yeterli mal gösterilmemesi durumunda yapılacak haciz işlemi alacak miktarını aşamaz. Kentsel dönüşüm alanlarında belediye ile varılan anlaşma sonucu belediye mülkiyetine geçen gayrimenkuller de haczedilemez.

Belediyelerin kamu hizmetine tahsis edilmiş veya halkın genel istifadesine açık olup gelir getirmeyen gayrimenkulleri ile bunların inşaat ve kullanım safhaları geniş kapsamlı muafiyetten yararlanır. Bu nitelikteki taşınmazlar ve işlemler, katma değer vergisi ile özel tüketim vergisi hariç tutulmak üzere her çeşit vergi, resim, harç ile yasal katkı ve katılma paylarından bağışıktır.

Kentsel Dönüşüm ve İmar Uygulamaları

Kentsel dönüşüm ve gelişim alanı ilan edilen sahalarda ifraz, tevhit, sınırlı ayni hak tesisi ve terkini, cins değişikliği ve yapı ruhsatı verilmesine dair işlemler belediyenin iznine tabidir. Belediye bu sahalarda imar uygulaması yapmaya, taşınmazların değerlerini tespit ederek hak sahiplerine dağıtmaya veya hasılat paylaşımını esas alan uygulamalar icra etmeye yetkilidir. Proje ortak gider payı ödenmedikçe inşaat ruhsatı ve yapılara kullanma izni verilemez; su, doğalgaz ve elektrik bağlanamaz.

Dönüşüm alanında belediye ile anlaşmayan ya da kamulaştırılmasına gerek görülmeyen gayrimenkul sahiplerinden, 3194 sayılı Kanunun 18. maddesi gereğince kendilerine müstakil ada ve parselde imar hakkı verilmemiş olanlar kamulaştırmasız el atma davası açabilirler. Tapu kayıtlarında mülkiyet hanesi açık olan veya ayni hakları davalı bulunan taşınmazlar doğrudan kamulaştırılarak bedelleri mahkemece tayin edilen bankaya ileride belli olacak hak sahipleri adına bloke edilir; buradaki doğrudan kamulaştırma münhasıran mülkiyet hanesi açık veya ayni hakları davalı taşınmazlara özgüdür. Bina cephelerindeki değişiklik ve yenilemeler ile özel aydınlatma ve çevre tanzimi çalışmalarına yönelik işlemler ise kat maliklerinin arsa payı çoğunluğu kararıyla yürütülür.

Sosyal Hizmetler, Taşınmaz İdaresi ve Ortak Projeler

Büyükşehir belediyeleri ile nüfusu 100.000'in üzerindeki belediyelerin kadınlar ve çocuklar için konukevleri açması kanuni bir yükümlülüktür; diğer belediyeler ise mali durumları ve hizmet önceliklerine göre konukevi açabilirler. Sporu teşvik gerekçesiyle sunulacak nakdi yardım miktarı bir önceki yıl genel bütçe vergi gelirlerinden ayrılan payın büyükşehirlerde binde yedisini, diğer belediyelerde binde on ikisini geçemez. Asansör yıllık kontrol yetkisinin mevzuata uygun kullanılmaması nedeniyle vuku bulacak ölüm ve yaralanmalardan ilgili belediye yetkilileri Türk Ceza Kanunu çerçevesinde sorumludur.

Belediyeler kamu kurum ve kuruluşlarıyla doğrudan yazışma imkânına sahiptir ve idari iş ve işlemlerinde e-Belediye bilgi sistemini kullanmak zorundadır. Belediye taşınmazları, asli görev ve hizmetlerde kullanılmak üzere diğer mahallî idareler ile kamu kurum ve kuruluşlarına bedelli veya bedelsiz devredilebilir ya da yirmi beş yılı geçmemek üzere tahsis edilebilir; ancak bu taşınmazlar kamu konutu ve sosyal tesis olarak kullanılamaz. Afet, kitlesel göç ve teröre maruz kalan yerleşim birimlerinin talebi üzerine, yardım istenilen belediye meclis kararına gerek olmaksızın İçişleri Bakanının izniyle aksayan belediye hizmetini yerine getirebilir.

Belediyeler diğer kamu kuruluşlarına ait bakım, onarım, yapım ve taşıma işlerini meclis kararıyla üstlenebilir ya da ortak projeler icra edebilir. Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, kamu yararına çalışan dernekler, vergi muafiyeti tanınan vakıflar ile 5362 sayılı Kanun kapsamındaki meslek odalarıyla doğrudan ortak hizmet projeleri yürütülebilirken, bu sayılanlar haricindeki diğer dernek ve vakıflarla gerçekleştirilecek projelerde mahallin en büyük mülki idare amirinden izin alınması şarttır. Uluslararası kuruluşlara üyelik, kardeş kent ilişkisi kurma ve yabancı mahalli idarelerle ortak faaliyet yürütme adımları meclis kararı ve önceden Çevre ve Şehircilik Bakanlığının iznine tabidir. Kent konseyince oluşturulan görüşler meclisin ilk toplantısında gündeme alınarak değerlendirilir; belediyeler ayrıca hizmette verimliliği ve hemşehri katılımını sağlamak üzere gönüllü programları tatbik eder.

Mezarlıklar ile kamuya açık sahipsiz arazi vasfındaki meydan, harman yeri, seyrangâh, koruluk ve kale kalıntıları belediyenin tasarrufundadır. Deniz, akarsu veya gölden doldurma yoluyla edinilen sahalar Kıyı Kanununa uygun tasarruf edilmek kaydıyla Maliye Bakanlığınca belediyelerin, büyükşehirlerde ise büyükşehir belediyelerinin tasarrufuna bırakılır. Cadde, sokak, meydan veya tesislere ad verilmesi meclis üye tam sayısının salt çoğunluğu, bunların değiştirilmesi ise meclis üye tam sayısının üçte iki çoğunluğuyla karara bağlanır; ad verme ve ad değiştirme işlemlerinin her ikisi de mülki idare amirinin onayı ile yürürlüğe girer. Akaryakıt istasyonlarına onay verilmesi için nazım imar planında bu amaca ayrılmış olması şarttır ve büyükşehirlerde bu alanların çalışma ruhsatı büyükşehir belediyesince düzenlenir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy