Zincir market çalışanları, iş ilişkileri bakımından 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine tabidir ve bu kanun kapsamında işçilere tanınan haklardan yararlanır. 6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun'un 3. maddesi uyarınca zincir mağaza; benzer çeşitlilikteki tüketim mallarının kısmen veya tamamen perakende satışının yapıldığı, aynı gerçek veya tüzel kişi sahipliğinde bir merkeze bağlı faaliyet gösteren, içlerinden en az biri büyük mağaza niteliğinde en az beş şubeye veya her biri dört yüz metrekarenin altında satış alanına sahip en az on şubesi bulunan işletmeleri ifade eder.
Çalışma Süreleri, Fazla Çalışma ve Ara Dinlenmesi
4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesi uyarınca, yasal şartlar çerçevesinde haftalık kırk beş saatin üzerine çıkan mesailer fazla çalışma sayılır. Kanunun 63. maddesi doğrultusunda denkleştirme yönteminin benimsendiği durumlarda, çalışanın haftalık ortalama iş süresi yasal sınırı aşmamak kaydıyla, kimi haftalarda kırk beş saatin üzerine çıkılsa dahi bu süreler fazla çalışma olarak nitelendirilmez. Denkleştirme hali haricinde haftalık kırk beş saati aşan her bir saatlik fazla çalışmanın ücreti, işçinin normal saatlik kazancının yüzde elli fazlasıyla ödenir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 41Kaynağı aç
Haftalık çalışma süresinin sözleşmeyle kırk beş saatin altında kararlaştırıldığı hallerde, uygulanan haftalık ortalama süreyi aşan ve kırk beş saate kadar ulaşan çalışmalar fazla sürelerle çalışma olarak kabul edilir ve ücreti normal saatlik kazancın yüzde yirmi beş artırılmasıyla karşılanır. Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her bir saat için bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her bir saat için ise bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak tercih edebilir. Çalışan hak ettiği serbest zamanı altı ay içerisinde, çalışma süreleri dahilinde ve ücretinden kesinti yapılmaksızın kullanır.
Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir ve toplam fazla çalışma süresi bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz. Sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde ve gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz. Günlük çalışma süresi içinde personele ara dinlenmesi verilmesi zorunludur ve bu süreler çalışma süresinden sayılmaz.
Görev Tanımı Dışında Çalıştırma ve Mobbing
Zincir market çalışanının yazılı onayı bulunmadığı müddetçe görev tanımı dışındaki işlerde görevlendirilmesi, çalışma koşullarında esaslı değişiklik meydana getirmekte ve işçiye iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme imkanı tanıyabilmektedir. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 22. maddesi doğrultusunda, iş sözleşmesi veya işyeri uygulamasıyla oluşan çalışma koşullarındaki esaslı değişikliklerin personele yazılı olarak bildirilmesi şarttır; altı işgünü içerisinde işçi tarafından yazılı biçimde kabul edilmeyen değişiklikler çalışanı bağlamaz.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 22Kaynağı aç
İşyerinde sistematik mobbing ve psikolojik baskıya maruz kalan zincir market çalışanı, iş sözleşmesini haklı nedenle feshederek işverenden maddi ve manevi tazminat talebinde bulunabilir.
Haklı Nedenle Fesih Koşulları
Market işçilerinin haklı nedenle derhal fesih hakları 4857 sayılı İş Kanunu'nun 24. maddesinde sağlık sebepleri, ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller ve benzerleri ile zorlayıcı sebepler olmak üzere üç ana başlık altında düzenlenmiştir. İşveren tarafından işçinin ücreti kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap edilmez veya ödenmezse, çalışan 4857 sayılı Kanun'un 24. maddesinin ikinci fıkrasının (e) bendi uyarınca sözleşmeyi haklı nedenle derhal feshedebilir. İş sözleşmesini haklı nedenlerle derhal fesheden market çalışanı, kanunda yer alan ihbar sürelerini beklemek veya işverene ihbar tazminatı ödemek zorunda değildir.
Kıdem ve İhbar Tazminatı Şartları
1475 sayılı Kanun'un yürürlükteki 14. maddesi gereğince, en az bir yıllık kıdeme sahip personelin kıdem tazminatına hak kazanabilmesi için iş sözleşmesinin işveren tarafından ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık dışındaki nedenlerle feshedilmesi veya işçi tarafından haklı sebeplerle sonlandırılması aranır. Bununla birlikte askerlik hizmeti veya emeklilik yahut toptan ödeme alma amacıyla yetkili kuruma başvurulduğunun belgelenmesi suretiyle yapılan fesihlerde de kıdem hakkı doğar. Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde sözleşmesini kendi arzusuyla sonlandırması durumunda da en az bir yıllık çalışma şartıyla tazminat ödenir. Tamamlanan her tam yıl için otuz günlük ücret ödenirken, bir yıldan artan süreler de aynı oran üzerinden hesaba dahil edilir.
1475 sayılı İŞ KANUNU m. 14Kaynağı aç
Kıdem tazminatı miktarının hesabında çıplak ücrete ek olarak işçiye sağlanan para ve para ile ölçülmesi mümkün akdi ve kanundan doğan menfaatler giydirilmiş ücrete eklenir. Giyim, yakacak, prim, ikramiye, konut, yemek, vasıta, aile ve çocuk zammı gibi parayla ölçülebilen menfaatler temel ücrete dahil edilir. Kıdem tazminatının zamanında ödenmemesi sebebiyle açılacak davanın sonunda mahkeme, gecikme süresi için mevduata uygulanan en yüksek faizin ödenmesine karar verir.
Belirsiz süreli iş sözleşmelerinde yasal bildirim sürelerine riayet edilmesi zorunlu olup, bu bildirim kuralını ihlal eden taraf karşı tarafa ihbar tazminatı ödemekle yükümlüdür. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 17. maddesi kapsamında bildirim süreleri; kıdemi altı aydan az sürmüş işçi için iki hafta, altı aydan bir buçuk yıla kadar sürenler için dört hafta, bir buçuk yıldan üç yıla kadar sürenler için altı hafta ve üç yılı aşan kıdemler için sekiz hafta olarak uygulanır. Bildirim şartına uymaksızın akdi sonlandıran taraf bildirim süresinin ücreti tutarında tazminat öder; tazminat hesabında çıplak ücretin yanı sıra para ve para ile ölçülebilir tüm akdi ve kanuni menfaatler de dikkate alınır.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 17Kaynağı aç
Yıllık Ücretli İzin Hakkı
4857 sayılı İş Kanunu'nun 53. maddesine göre, kıdemi en az bir yıl olan çalışanların hak kazandığı yıllık ücretli izin süreleri hizmet süresine göre belirlenir. Hizmet süresi bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dahil) sürmüş işçiler için asgari izin on dört gün, beş yıldan on beş yıla kadar olanlar için yirmi gün, on beş yıl ve üzeri olanlar için ise en az yirmi altı gündür. On sekiz ve daha küçük yaştaki işçilerle elli ve daha yukarı yaştaki işçiler bakımından yıllık izin yirmi günden az verilemez. Yıllık ücretli iznini geçirmekte olan işçinin bu süre boyunca kazanç karşılığı başka bir işte çalıştığı anlaşılırsa, izin müddeti için ödenen ücret işveren tarafından geri talep edilebilir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 53Kaynağı aç
Fazla Çalışma Alacaklarında Arabuluculuk ve Yetki
Fazla mesai alacağı kısmen veya tamamen karşılanmayan market çalışanının dava yoluna gidebilmesi için öncelikle arabuluculuk sürecini işletmesi bir dava şartıdır. Arabuluculuk müzakereleri sonucunda mutabakata varılamadığına ilişkin düzenlenen son tutanağın aslının veya onaylı suretinin dava dilekçesine eklenmesi mecburidir. Fazla mesai alacaklarına yönelik uyuşmazlıklarda yetkili iş mahkemesi; davalının davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesi yahut işin görüldüğü yer mahkemesidir.
Haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar için ne kadar ücret ödenir?
Denkleştirme kuralının uygulanmadığı hallerde haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar için saatlik ücret yüzde elli yükseltilerek ödenir; talep halinde çalışan zamlı ücret yerine her fazla saat için bir saat otuz dakika serbest zaman kullanabilir.
Çalışana yazılı onayı olmaksızın görev tanımı dışında iş yaptırılabilir mi?
İşçinin yazılı onayı bulunmaksızın görev tanımı haricindeki işlerde çalıştırılması çalışma koşullarında esaslı değişiklik oluşturur ve altı işgünü içinde yazılı kabul verilmediği sürece işçiyi bağlamaz; bu durum personele haklı nedenle fesih imkanı sağlayabilir.
Kadın çalışan evlilik sebebiyle ayrıldığında kıdem tazminatı alabilir mi?
En az bir yıllık çalışması bulunan kadın işçi, evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde iş sözleşmesini kendi arzusu ile sona erdirmesi halinde kıdem tazminatına hak kazanır.
Ücreti kanuna veya sözleşmeye uygun ödenmeyen çalışan ihbar süresine uymak zorunda mıdır?
4857 sayılı İş Kanunu'nun 24. maddesinin ikinci fıkrasının (e) bendi uyarınca ücreti mevzuata veya sözleşmeye uygun biçimde hesaplanmayan veya ödenmeyen işçi haklı nedenle derhal fesih hakkını kullanabilir ve ihbar süresi beklemeksizin işten ayrılabilir.
Fazla çalışma ücreti ödenmediğinde doğrudan dava açılabilir mi?
Fazla çalışma ücreti alacağı davalarında arabuluculuk faaliyeti dava şartıdır; arabuluculukta anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağın dava dilekçesine eklenmesi zorunludur.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy