İşçinin Çalışma Süresinden Sayılan Haller ve Hukuki Kapsamı

İş Hukukunda Çalışma Süresi ve Genel Sınırlar

İş hukukunda çalışma süresi, işçinin işverene karşı üstlendiği iş görme edimini yerine getirdiği ve işverenin emir ile talimatları doğrultusunda yönetim yetkisi altında bulunduğu zaman dilimini kapsar. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 63. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, genel bakımdan haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir ve aksi yönde bir sözleşme hükmü bulunmadıkça bu süre işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit biçimde bölünerek uygulanır. Yer altı maden işlerinde çalışan işçiler için ise kanuni çalışma süresi günde en çok yedi buçuk saat ve haftada en çok otuz yedi buçuk saat olarak sınırlandırılmıştır.

Tarafların anlaşması halinde haftalık normal çalışma süresi günde on bir saati aşmamak şartıyla haftanın günlerine farklı şekillerde dağıtılabilir; bu tür denkleştirme uygulamalarında iki aylık dönem içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresinin normal süreyi aşmaması gerekir. Öte yandan, işçinin her an fiilen bedensel ya da zihinsel bir faaliyet içinde bulunmadığı fakat işverenin otoritesi altında kaldığı belirli zaman aralıkları da 4857 sayılı İş Kanunu'nun 66. maddesi gereğince çalışma süresinden sayılmaktadır.

4857 Sayılı İş Kanunu Kapsamında Günlük Çalışma Süresinden Sayılan Durumlar

4857 sayılı İş Kanunu'nun 66. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca; madenlerde, taşocaklarında veya her ne suretle olursa olsun yeraltında ya da su altında çalışılacak işlerde işçilerin asıl çalışma mahalline, kuyulara ve dehlizlere inmeleri, girmeleri ve buralardan çıkmaları için geçen zorunlu süreler günlük çalışma süresinin bir parçası kabul edilir.

4857 sayılı Kanun'un 66. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi uyarınca, işçilerin işveren tarafından işyerlerinden başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmeleri halinde yolda geçen süreler çalışma süresinden sayılır. Aynı fıkranın (d) bendi gereğince, işçinin işveren tarafından başka bir yere gönderilmesi veya işverenin evinde, bürosunda yahut işverenle ilgili herhangi bir yerde meşgul edilmesi suretiyle asıl işini yapmaksızın geçirdiği süreler de günlük çalışma süresi kapsamında kabul edilir.

İşçinin görev yerinde bulunarak her an iş görmeye amade vaziyette beklemesine rağmen kendisine somut bir iş verilmemesi sebebiyle boş geçirdiği süreler 4857 sayılı Kanun'un 66. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamındadır. Bu süreçte işçi fiilen üretim veya hizmet faaliyeti yürütmese bile, işyerini serbestçe terk edemediği ve işverenin tasarrufu altında beklediği için bu bekleme anları hukuken çalışılmış kabul edilir.

4857 sayılı Kanun'un 66. maddesinin birinci fıkrasının (e) bendi ve 74. maddesinin yedinci fıkrası gereğince, kadın işçilere bir yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için günde toplam bir buçuk saat süt izni verilir ve bu süre günlük çalışma süresinden sayılır. Bu sürenin hangi saatler arasında ve kaça bölünerek kullanılacağını işçi kendisi belirler. 74. maddenin ikinci fıkrası uyarınca, doğum sonrası analık izninin bitiminden itibaren haftalık çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz izin hakkından yararlanılan süre içinde süt iznine ilişkin hükümler uygulanmaz. Hamilelik süresince kadın işçiye periyodik kontroller için kanun gereğince ücretli izin verilir.

Ulaşım ve Taşıma Sürelerinin Hukuki Niteliği

İşçinin günlük mutat yaşamı çerçevesinde ikameti ile işyeri arasında gerçekleştirdiği olağan ulaşım süreleri kural olarak çalışma süresinden sayılmaz. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 66. maddesinin ikinci fıkrası doğrultusunda, işin niteliğinden kaynaklanmayıp işverence sırf sosyal yardım amacıyla işçilerin işyerine götürülüp getirilmesi için sağlanan servis araçlarında geçen zamanlar çalışma süresine dahil edilmez.

Buna karşılık, 4857 sayılı Kanun'un 66. maddesinin birinci fıkrasının (f) bendine göre demiryolları, karayolları ve köprü yapımı, bakımı veya onarımı gibi yerleşim yerlerinden uzak mesafelerde bulunan işyerlerine işçilerin toplu ve düzenli bir biçimde taşınması gereken işlerde, araçlarda geçen süreler kanunen çalışma süresinden kabul edilir. Bunun yanında işçinin iş organizasyonu icabı belirli bir toplanma noktasından alınarak doğrudan fiili çalışma sahasına nakledildiği istisnai hallerde de serviste geçen zaman dilimlerinin çalışma süresi vasfında değerlendirilmesi mümkündür.

Ara Dinlenmeleri ile Çalışma Süresinin Ayrımı

4857 sayılı İş Kanunu'nun 68. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz; haftalık çalışma süresi ve fazla mesai hesabına katılmaz. Kanunun belirlediği asgari sürelere göre günlük çalışma süresinin ortalama bir zamanında dört saat veya daha kısa işlerde on beş dakika, dört saatten fazla ve yedi buçuk saate kadar süren işlerde yarım saat, yedi buçuk saatten fazla işlerde bir saat ara dinlenmesi verilir. Bu dinlenmeler kural olarak aralıksız verilir; ancak iklim, mevsim, gelenekler ve işin niteliği göz önünde tutularak sözleşmeler ile aralı olarak kullandırılması da mümkündür.

Çalışma Süresinden Sayılan Sürelerin Ücrete ve Fazla Çalışmaya Etkisi

İşçinin haftalık toplam mesaisi belirlenirken yalnızca fiilen icra edilen görevler değil, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 66. maddesi çerçevesinde çalışma süresinden sayılan bütün süreler de hesaba dahil edilir. Bu sürelerin eklenmesiyle işçinin haftalık mesaisi genel kural olan 45 saati aştığı takdirde fazla çalışma durumu ortaya çıkar. Hukuken çalışılmış kabul edilen bu aralıklar için temel ücret hakkı doğduğu gibi, haftalık azami sınır aşıldığında işçi aşan kısımlar yönünden fazla çalışma ücreti talep etme hakkı kazanır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy