Yurtdışı Çıkış Yasağının Hukuki Niteliği ve Şartları
Yurtdışı çıkış yasağı, ceza muhakemesinde şüpheli veya sanığın kişi özgürlüğünü bütünüyle kısıtlamadan gözetim altında tutulmasını sağlayan bir adli kontrol yükümlülüğüdür. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 109. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bir suç sebebiyle yürütülen soruşturmada tutuklama koşullarının gerçekleşmesi durumunda, tutuklama kararı yerine şüphelinin adli kontrol altına alınmasına hükmedilebilir. Aynı maddenin üçüncü fıkrasının (a) bendi kapsamında yurt dışına çıkamama hali temel adli kontrol tedbirleri arasında düzenlenmiştir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 109Kaynağı aç
Adli kontrol kararı verilebilmesi için öncelikle 5271 sayılı Kanun'un 100. maddesinin birinci fıkrasında öngörülen kuvvetli suç şüphesini ortaya koyan somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması zorunludur. Bunun yanında uygulanacak tedbirin işin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiriyle ölçülü olması gerekir. Kanunun 100. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması ya da kaçacağına yönelik somut olguların varlığı ile delilleri karartma veya mağdur ve tanıklar üzerinde baskı kurma girişimleri tutuklama nedeni sayılabilmektedir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 100Kaynağı aç
Kanun koyucu, yalnız adli para cezası öngörülen fiillerde veya kasten işlenen vücut dokunulmazlığı ihlalleri haricinde üst haddi iki yılı aşmayan hapis cezalarında tutuklama yoluna gidilemeyeceğini hükme bağlamıştır. Buna rağmen 5271 sayılı Kanun'un 109. maddesinin ikinci fıkrası doğrultusunda, tutuklama yasağı öngörülen hallerde de adli kontrol hükümleri ve dolayısıyla yurt dışına çıkamama yükümlülüğü tatbik edilebilir.
Karar Vermeye Yetkili Yargı Mercileri ve Süreç
Soruşturma evresinde adli kontrol kararı, 5271 sayılı Kanun'un 110. maddesinin birinci fıkrası uyarınca Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından verilir. Kovuşturma aşamasında ise aynı maddenin üçüncü fıkrası çerçevesinde görevli ve yetkili yargı mercileri yargılamanın her safhasında bu tedbiri uygulayabilmektedir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 110Kaynağı aç
Yargılama neticesinde kişi hakkında mahkûmiyet hükmü kurulması ve bu karara karşı istinaf veya temyiz yoluna başvurulması halinde de adli kontrol uygulanabilir. 5271 sayılı Kanun'un 109. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca, hükmü tesis eden ilk derece mahkemesi UYAP kayıtlarını inceleyerek adli kontrol kararı verebilmektedir.
Adli Kontrol Süreleri ve Periyodik Gözden Geçirme
Yurt dışı çıkış yasağını da içeren adli kontrol tedbirinin devamının gerekip gerekmediği belirli aralıklarla denetlenir. 5271 sayılı Kanun'un 110. maddesinin dördüncü fıkrası gereğince, soruşturma aşamasında Cumhuriyet savcısının istemiyle sulh ceza hâkimi, kovuşturma aşamasında ise resen mahkeme tarafından en geç dört aylık periyotlarla değerlendirme yapılır.
5271 sayılı Kanun'un 110/A maddesi uyarınca ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde adli kontrol süresi en çok iki yıldır; bu süre zorunlu hallerde gerekçe gösterilerek bir yıl uzatılabilir. Ağır ceza mahkemesinin görev alanındaki işlerde temel süre en çok üç yıl olup zorunlu hallerde gerekçelendirilerek yapılacak uzatma toplam üç yılı aşamaz. Türk Ceza Kanunu'nda yer alan devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı belirli suçlar ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki fiillerde ise bu uzatma süresi dört yılı geçemez. Bahse konu yasal süreler çocuklar bakımından yarı oranında tatbik edilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 110/AKaynağı aç
Tedbirin Kaldırılması, İtiraz ve Mahsup Durumu
Soruşturma safhasında hâkim, Cumhuriyet savcısının talebi doğrultusunda adli kontrol yükümlülüklerini tamamen veya kısmen kaldırabilir, değiştirebilir veya şüpheliyi geçici olarak bu yükümlülüklerden muaf tutabilir. Bunun yanında 5271 sayılı Kanun'un 111. maddesi gereğince şüpheli veya sanığın istemi üzerine Cumhuriyet savcısının görüşü alındıktan sonra hâkim veya mahkeme tarafından beş gün içinde karar verilebilir. Adli kontrole ilişkin bu kararlara karşı kanun yolu kapsamında itiraz edilebilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 111Kaynağı aç
Adli kontrol altında geçirilen süreler kural olarak şahsi hürriyeti sınırlama sebebi sayılarak kesinleşen cezadan mahsup edilmez. 5271 sayılı Kanun'un 109. maddesinin altıncı fıkrası uyarınca bağımlılıktan arınma tedavisi ile konutunu terk etmeme tedbirleri bu mahsup yasağının istisnalarıdır. Konutunu terk etmeme adli kontrol yükümlülüğü altında geçen her iki gün cezanın mahsubunda bir gün sayılırken, yalnızca yurt dışına çıkamama yükümlülüğüne tabi kalınan süreler infaz aşamasında cezadan indirilemez.
Pasaport İşlemleri ve Bildirim Esasları
5682 sayılı Pasaport Kanunu'nun 22. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, mahkemelerce yurt dışına çıkmaları yasaklananlar ile terör örgütleriyle iltisaklı olduğu belirlenen yurt dışındaki kuruluşlarda kurucu, yönetici veya çalışan olduğu tespit edilen kişilere pasaport veya seyahat vesikası verilmez. Mahkemelerce yurt dışına çıkışı yasaklananlar haricindeki tahditliler zaruri hallerde Cumhurbaşkanı onayıyla pasaport alabilirken, mahkeme kararıyla çıkış yasağı konulanlar bu istisnadan faydalanamaz.
5682 sayılı PASAPORT KANUNU m. 22Kaynağı aç
Yurt dışına çıkışı kısıtlanan kişilerin açık kimlik bilgileri ve tahdit nedenleri ilgili birimlerce kolluk makamlarına bildirilir; emniyet makamları bu bilgileri en seri haberleşme aracıyla yazılı olarak sınır kapılarına, ilgili il emniyet müdürlüğüne ve Emniyet Genel Müdürlüğüne iletir. Hakkında tahdit bulunanların çıkışları engellenir, pasaportları verilmez veya mevcut olanlar geri alınır. Süresi dolan pasaportlar yenilenmez; ilgililere yalnızca Türkiye'ye dönebilmeleri için seyahat vesikası düzenlenir.
Pasaport veya seyahat vesikasını kaybedip haklı gerekçe sunamayanlar ile bulundukları ülkelerden sınır dışı edilenlere, sınır dışı edilme gerekçeleri göz önünde bulundurularak pasaport veya vesika verilmeyebilir.
Yurt Dışı Çıkış Yasağının Öğrenilmesi ve Denetimli Serbestlik
İlgililer haklarında yurt dışı çıkış kısıtlaması bulunup bulunmadığını soruşturma veya kovuşturma dosyasını inceleyerek yahut İl Emniyet Müdürlüğü Pasaport Şube Müdürlüğüne yazılı müracaatta bulunup bilgi edinme hakkını kullanarak öğrenebilirler.
UYAP Vatandaş Portal üzerinden dosyaya kaydedilmiş karar ve ara kararlar denetlenebilir; ancak sisteme henüz aktarılmamış kararlar söz konusu olabileceğinden bu portal tek başına her ihtimalde kesin teyit sağlamayabilir. Yalnızca T.C. kimlik numarası kullanılarak herkese açık genel bir sorgulama yapılması mümkün olmayıp işlemler ilgilinin kimlik doğrulaması ile kişisel e-Devlet kapısı veya yetkili merciler üzerinden gerçekleştirilir.
Denetimli serbestlik altında bulunan kişiler bakımından başka bir dosyadan verilmiş yurt dışına çıkamama adli kontrol kararı bulunmaması ve infaz kapsamındaki yükümlülüklerin aksatılmadan ifa edilmesi kaydıyla yurt dışına seyahat edilmesine yasal bir engel bulunmamaktadır.
Yurt dışı çıkış yasağı UYAP üzerinden nasıl görülür?
UYAP Vatandaş Portal üzerinden ilgilinin taraf olduğu dosya açılarak verilmiş ara kararlar ve adli kontrol tedbirleri incelenebilir; fakat sisteme henüz yansımamış yargı kararları bulunabileceğinden yalnızca ekran görüntüsüne dayanılmamalıdır.
Sadece T.C. kimlik numarasıyla yurt dışı yasağı sorgulanabilir mi?
Sadece T.C. kimlik numarası girilerek herkese açık sorgulama yapılamaz; işlem kişisel kimlik doğrulamasıyla e-Devlet kapısı ya da yetkili kolluk birimlerine başvuru vasıtasıyla yürütülür.
Yurt dışı çıkış yasağı kararına karşı nasıl itiraz edilir?
Şüpheli veya sanık adli kontrol tedbirinin kaldırılması veya değiştirilmesi talebini hâkim veya mahkemeye iletebilir; savcılık mütalaası alınarak beş gün içinde karar verilir ve adli kontrol kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir.
Denetimli serbestlik altındaki kişi yurt dışına çıkabilir mi?
Hakkında başka bir dosyadan verilmiş yurt dışı çıkış yasağı bulunmayan ve denetimli serbestlik yükümlülüklerini aksatmadan yerine getiren kişilerin yurt dışına çıkışına engel bir durum oluşmaz.
Yurt dışı çıkış yasağında geçen süre cezadan mahsup edilir mi?
Yurt dışı yasağı altında geçirilen süreler kural olarak şahsi hürriyeti bağlayıcı neden sayılmadığından kesinleşen hapis cezasından mahsup edilmez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

