Oturma İzni Nasıl Alınır? Şartları ve Başvuru Süreci

İkamet İzni Alma Yükümlülüğü ve Muafiyet Kapsamı

Vize veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da doksan günden fazla Türkiye'de kalmak isteyen yabancıların ikamet izni alması zorunludur. 6458 sayılı Kanun'un 27. maddesi uyarınca geçerli çalışma izni ile 4817 sayılı Kanun'un 10. maddesine istinaden verilen Çalışma İzni Muafiyet Teyit Belgesi ikamet izni sayılır; çalışma izninin verilmesi veya uzatılmasında yabancının Kanun'un 7. maddesi kapsamına girmemesi şartı aranır. Çalışma izni süresi dolmak üzere olan ve Türkiye'de kalmaya devam etmek isteyen yabancının sürenin bitimine altmış gün kala durumuna uygun bir ikamet izni türüne geçiş başvurusu yapması gerekir.

Vizeyle veya vizeden muaf olarak gelip doksan güne kadar Türkiye'de kalanlar, Vatansız Kişi Kimlik Belgesi sahipleri, Türkiye'de görevli diplomatik ve konsüler memurlar ile Dışişleri Bakanlığınca bildirilen aile üyeleri, statüleri anlaşmalarla belirlenmiş uluslararası kuruluş temsilciliği çalışanları, Türkiye Cumhuriyeti'nin taraf olduğu anlaşmalarla muaf tutulan yabancılar ile 5901 sayılı Kanun'un 28. maddesi kapsamındakiler ve uluslararası koruma başvuru sahibi veya statüsü sahipleri ikamet izninden muaftır. Diplomatlar, aileleri, uluslararası kuruluş çalışanları ve taraf olunan ikili veya çok taraflı özel anlaşmalarla muaf tutulan yabancılara İçişleri Bakanlığı ile Dışişleri Bakanlığınca özel bir belge düzenlenir; bu kişilerin muafiyetleri sona erdikten sonra Türkiye'de kalmaya devam etmeleri halinde en geç on gün içinde ikamet izni almak üzere valiliğe başvurmaları zorunludur. Uluslararası koruma başvuru sahibi, şartlı mülteci veya geçici koruma belgeleri ise ikamet izni yerine geçmez. Vize veya ikamet izni süresi dolmuş kaçak durumdaki yabancıların ülkeden çıkış yapmadan ikamet izni alması genel olarak mümkün değildir.

Başvuru Makamları ve Genel Başvuru Esasları

6458 sayılı Kanun'un 21. maddesi uyarınca ikamet izni başvurusu kural olarak yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluklarına yapılır; konsolosluklar başvuruları görüşleriyle birlikte Genel Müdürlüğe iletir. Aynı Kanun'un 22. maddesi gereğince adli veya idari makamların kararlarında veya taleplerinde, yabancının Türkiye'den ayrılmasının makul veya mümkün olmadığı hallerde, uzun dönem, öğrenci, insani ve insan ticareti mağduru ikamet izinlerinde, aile ikamet izninden kısa dönem ikamet iznine geçişlerde, Türkiye'de ikamet izni bulunan anne veya babanın Türkiye'de doğan çocukları için yapacağı başvurularda, geçerli ikamet izninin gerekçesinin sona ermesi veya değişmesinde, Kanun'un 20. maddesinin ikinci fıkrası kapsamında ve yükseköğrenimini tamamlayanların kısa döneme geçişlerinde başvurular valiliklere de yapılabilir. Ayrıca yabancıların vize süresi devam ederken e-ikamet sistemi üzerinden ön başvuru yaparak randevu almaları yönünde idari uygulamalar da aktarılmaktadır. Başvurular yabancı tarafından bizzat veya vekil aracılığıyla yapılabilir; yetkili aracı kurumlar da görevlendirilebilir ve bu aşamada avukat tutma zorunluluğu bulunmamaktadır.

İkamet iznine başvuracak yabancılarda, talep ettikleri ikamet izni süresinden en az altmış gün daha uzun süreli pasaport ya da seyahat belgesine sahip olma şartı aranır. 6458 sayılı Kanun'un 7. maddesi uyarınca pasaportu, pasaport yerine geçen belgesi, vizesi veya ikamet ya da çalışma izni bulunmayanlar, bu belgeleri hileli yollarla edindiği veya sahte olduğu anlaşılanlar ile vize, vize muafiyeti veya ikamet izin süresinin bitiminden itibaren en az altmış gün süreli belgesi bulunmayan yabancılar kabul edilemeyen yolcu kapsamına alınarak Türkiye'ye girişlerine izin verilmeyip geri çevrilir. Başvuruda sunulacak fotoğrafın son altı ay içinde çekilmiş ve biyometrik özellikte olması gerekir. Oturma izni başvurularında yabancılar için resmi bir kefil uygulaması veya Türk bankalarında hesap açma zorunluluğu bulunmamaktadır.

Belirlenen randevu tarihinde geçerli bir mazeret olmaksızın il veya ilçe göç idaresi müdürlüğünde hazır bulunulmaması durumunda başvuru yapılmamış sayılır; randevu günü gelmeden önce ülkeden çıkış yapılması durumunda ise alınan randevu geçersiz hale gelir. Randevuya gidildikten sonra kart henüz teslim edilmeden önce ülkeden çıkış yapılması gerektiğinde bu durumun idareye bildirilmesi mümkündür. Başvuru evrakında eksiklik bulunması halinde eksiklikler tamamlanıncaya kadar inceleme ertelenebilir ve durum ilgilisine bildirilir. İkamet izni başvuruları yetkili idari makamlarca en geç doksan gün içinde sonuçlandırılır ve ret kararları ilgiliye tebliğ edilir.

İkamet izni müracaat belgesi, yabancıya yeni kartı çıkana kadar geçici yasal statü sağlar; yabancı bu belge ve harç makbuzuyla doksan günü aşmamak üzere Türkiye'de kalabilir ve on beş gün içinde vize aranmaksızın yurt dışına çıkış ve giriş yapabilir. Alınan ikamet izinlerinin altı ay içinde kullanılmaya başlanmaması veya bu sürede Türkiye'ye giriş yapılmaması halinde geçerliliğini kaybedeceği veya hükümsüz kalacağı yönünde değerlendirmeler bulunurken, iznin bu süre içinde kullanılmaması halinde idarece iptal edileceği yönünde de anlatımlar yer almaktadır.

İkamet İzni Türleri ve Aranan Koşullar

6458 sayılı Kanun'un 30. maddesi uyarınca ikamet izni çeşitleri; kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem, insani ikamet izni ve insan ticareti mağduru ikamet izni olmak üzere altı kategoriden oluşur.

Kısa dönem ikamet izni, 6458 sayılı Kanun'un 31. maddesinde sayılan gerekçelerle başvuran yabancılara verilebilir. Bu izin; bilimsel araştırma yapacaklar, Türkiye'de taşınmazı bulunanlar, ticari bağlantı veya iş kuracaklar, hizmet içi eğitim programlarına katılacaklar, Türkiye'nin taraf olduğu anlaşmalar ya da öğrenci değişim programları çerçevesinde eğitim alacaklar, turizm amaçlı kalacaklar, kamu sağlığına tehdit niteliğindeki hastalıklardan birini taşımamak kaydıyla tedavi görecekler, adli veya idari makamların talep veya kararı bulunanlar, aile ikametinden kısa döneme geçenler, Türkçe öğrenme kurslarına katılacaklar, kamu kurumları aracılığıyla eğitim, araştırma, staj ve kurslara katılacaklar, yükseköğrenim mezuniyetinden itibaren altı ay içinde başvuranlar, çalışmayan ancak Cumhurbaşkanınca belirlenecek kapsam ve tutarda yatırım yapacak yabancılar ile bunların yabancı eşi ve ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocuğu ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşları için düzenlenebilir. Taşınmazın niteliği ve değeri Bakanlıkça belirlenir. Türkçe kursu kapsamında en fazla iki defa, yükseköğrenim mezuniyetinde ise bir defaya mahsus en fazla bir yıl süreli verilebilir. Kısa dönem ikamet izinleri, yatırımcılar ile KKTC vatandaşları için en fazla beşer yıllık, diğer hallerde ise her defasında en fazla ikişer yıllık sürelerle verilebilir. Başvuruda gerekçeli bilgi ve belgelerin ibrazı, Kanun'un 7. maddesi kapsamına girilmemesi, genel sağlık ve güvenlik standartlarına uygun barınma şartları, istenilmesi halinde vatandaşı olunan veya yasal ikamet edilen ülkenin yetkili makamlarınca düzenlenmiş adli sicil kaydı ve adres bilgileri aranır. Belgeyi alan yabancı yirmi iş günü içinde il göç idaresine giderek adres kayıt sistemine tescil yaptırmak zorundadır; iznin veriliş amacı dışında kullanılması iptal sebebidir.

Aile ikamet izni; Türk vatandaşlarının, 5901 sayılı Kanun'un 28. maddesi kapsamındakilerin, ikamet izinlerinden birine sahip yabancıların, mültecilerin ve ikincil koruma statüsü sahiplerinin yabancı eşine, kendisinin veya eşinin ergin olmayan yabancı çocuğuna ve bağımlı yabancı çocuğuna her defasında en fazla üç yıllık sürelerle verilebilir; süresi destekleyicinin süresini aşamaz. Destekleyicinin toplam gelirinin asgari ücretten az olmaması ve ailedeki fert başına asgari ücretin üçte birinden az olmayan aylık gelirinin bulunması, tüm fertleri kapsayan sağlık sigortası, barınma şartları, başvuru tarihi itibarıyla beş yıl içinde aile düzenine karşı bir suçtan hüküm giyilmediğinin adli sicille tevsiki, adres kaydı ve en az bir yıldır ikamet izniyle kalıyor olma şartı aranır. Bilimsel araştırma amaçlı ikamet izni veya çalışma izni bulunanlar, 5901 sayılı Kanun'un 28. maddesi kapsamındakiler ve Türk vatandaşlarıyla evli yabancı destekleyiciler hakkında bir yıl ikamet şartı uygulanmaz; Türkiye'deki mülteci ve ikincil koruma sahiplerinde ise birinci fıkra şartları aranmayabilir. Eşlerin on sekiz yaşını doldurmuş olması, evliliğin ikamet izni amacıyla yapılmaması ve birlikte yaşama niyeti aranır. Birden fazla eşlilik halinde yalnızca resmi tek eşe aile ikameti tanınır; çocukların durumunda ise yabancının tüm çocuklarına veya izin verilen eşten olan çocuklarına hak tanınabileceği yönünde anlatımlar bulunmakla birlikte, yurt dışında ortak velayet varsa diğer ebeveynin muvafakati aranır. Bu izin çocuklara on sekiz yaşına kadar öğrenci ikamet izni gerekmeksizin ilk ve ortaöğretimde okuma hakkı verir; on sekiz yaşını doldurup ortaöğretime devam edenlerin ikamet izni alması gerekir. Türk vatandaşıyla evli olup en az üç yıl aile ikametiyle kalanlar (aile içi şiddet mağduriyetini mahkeme kararıyla ispatlayanlarda üç yıl aranmaz), destekleyicinin ölümü halinde bu izne bağlı kalanlar ve üç yıl bu izinle kalıp on sekiz yaşını dolduranlar kısa dönem ikamete geçebilir.

Öğrenci ikamet izni; yükseköğretim kurumlarında ön lisans, lisans, yüksek lisans veya doktora öğrenimi görecek yabancılara ve bakımı üstlenilip yasal temsilci muvafakati olan ilk ve orta derecedeki yabancı öğrencilere birer yıllık sürelerle verilebilir; kamu kurumları aracılığıyla gelenlere de öğrenim süresince verilebilir. Öğrencinin öğrenim süresi bir yıldan kısa ise ikamet süresi bu süreyi aşamaz. Başvuruda Kanun'un 38. maddesindeki bilgi ve belgeler, 7. madde kapsamına girilmemesi ve adres bilgileri aranır; eksiksiz başvurular doksan gün içinde sonuçlandırılır. Üniversiteye kayıt yaptıran yabancı öğrenciler kayıt tarihinden itibaren üç ay içinde SGK'ya başvurarak genel sağlık sigortasına dahil olabilirler. Öğrenci ikametine sahip üniversite öğrencileri birinci sınıftan sonra haftada yirmi dört saate kadar kısmi zamanlı çalışabilir; bunun için işverence ayrıca çalışma izni alınması zorunludur. Öğrenci ikamet izninin aileye etkisi konusunda ise öğrencinin anne, baba ve diğer yakınlarına hiçbir ikamet hakkı sağlamadığı belirtilmekle birlikte, öğrencinin yalnızca eş ve çocuklarının aile ikameti taleplerinde destekleyici olabileceği de ifade edilmektedir.

Uzun dönem ikamet izni; kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalan veya Bakanlığın belirlediği şartları taşıyan yabancılara Bakanlık onayıyla valiliklerce süresiz verilir. Sekiz yıllık hesabında öğrenci ikametinin yarısı, diğer izinlerin tamamı dikkate alınır. Son üç yılda sosyal yardım almamış olma, yeterli ve düzenli gelir, geçerli sağlık sigortası ile kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından tehdit oluşturmama (Göç Politikaları Kurulunun uygun gördükleri hariç) şartları aranır. Mülteci, şartlı mülteci, ikincil koruma, insani ikamet ve geçici koruma sahipleri bu izne başvuramaz. Uzun dönem ikamet izni sahipleri; askerlik, seçme ve seçilme, kamu görevlerine girme ve muaf olarak araç ithal etme hakları hariç, sosyal güvenlik hakları ilgili mevzuat hükümlerine tabi kalmak üzere Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanırlar; Cumhurbaşkanı bu haklara kısıtlama getirmeye yetkilidir. Çalışma hayatında ise bu izin sahiplerinin ayrı bir çalışma izni aramaksızın çalışabileceği veya süresiz çalışma izni alabileceği yönünde farklı anlatımlar yer almaktadır. Zorunlu sebepler hariç kesintisiz bir yıldan fazla veya bir yıl ya da daha uzun süre Türkiye dışında kalınması halinde izin iptal edilebilir.

İnsani ikamet izni ve insan ticareti mağduru ikamet izninde diğer izinlerin verilmesindeki genel şartlar aranmaz. İnsani ikamet izni; çocuğun yüksek yararı, haklarında sınır dışı etme veya giriş yasağı kararı alındığı halde çıkış yaptırılamaması ya da Türkiye'den ayrılmalarının makul veya mümkün görülmemesi, 6458 sayılı Kanun'un 55. maddesi uyarınca sınır dışı kararı uygulanamayacak yabancılar (ölüm cezası, işkence, insanlık dışı muamele riski olanlar; sağlık, yaş, hamilelik sebebiyle seyahat edemeyenler; hayati tehlike arz eden tedavisinin menşe ülkede imkanı bulunmayanlar; insan ticareti veya şiddet mağdurları), idari işlemlere karşı yargı yoluna başvurulması, geri gönderme süreçleri ile acil ve olağanüstü durumlarda Genel Müdürlük onayıyla valiliklerce verilebilir; bu izni alanların yirmi iş günü içinde adres kaydı yaptırması gerekir. İnsan ticareti mağduru olduğu veya olabileceği yönünde kuvvetli şüphe bulunan yabancılara ise travmanın etkisinden kurtulmaları ve iş birliğine karar vermeleri amacıyla valiliklerce otuz gün süreli izin verilir; bu izin en fazla altışar aylık sürelerle uzatılarak toplamda üç yılı geçemez ve mağdurun tacirlerle kendi isteğiyle yeniden bağ kurması halinde iptal edilir.

Süre Uzatımı ve Vatandaşlık Başvurusu

İkamet izni uzatma başvurusunun süresine ilişkin olarak, mevcut sürenin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren süre dolmadan önce e-ikamet sistemi üzerinden yapılabileceği belirtildiği gibi, en geç sürenin bitişinden altmış gün öncesine kadar yapılması gerektiği yönünde ifadeler de bulunmaktadır. Süre dolduktan sonraki on beş gün içinde gecikmeli başvuru yapılması ise gecikmenin mazeretli ve makul görülmesi kaydıyla mümkündür; on beş günlük sürenin de aşılması halinde uzatma yapılamayarak Türkiye'den çıkış yapılıp yeni bir ilk başvuru yapılması gerekmektedir. Uzatma aşamasında düzenlenen müracaat belgesi ve harç makbuzuyla yabancı, yeni kart düzenlenene kadar yasal olarak Türkiye'de kalabilir ve on beş güne kadar yurt dışına çıkıp geri gelebilir; başvurular idarece doksan gün içinde karara bağlanır.

5901 sayılı Kanun uyarınca genel hükümlere göre Türk vatandaşlığına başvurabilmek için başvuru tarihinden geriye doğru kesintisiz beş yıl Türkiye'de ikamet edilmiş olması ve bu beş yıllık ikamet süresi içinde toplam altı aydan fazla yurt dışında kalınmamış olması gerekir.

Ret, İptal Kararları ve İdari Dava Yolları

İkamet izni şartlarından birinin yerine getirilmemesi veya ortadan kalkması, iznin veriliş amacı dışında kullanılması ya da hakkında geçerli sınır dışı etme kararı veya Türkiye'ye giriş yasağı bulunması hallerinde başvuru reddedilir, verilmişse iptal edilir veya uzatılmaz. 6458 sayılı Kanun'un 25. maddesi uyarınca Türkiye içinden yapılan taleplerin reddi, uzatılmaması veya iptali ile tebliği valiliklerce yapılır; bu süreçte yabancının Türkiye'deki aile bağları, ikamet süresi, menşe ülkedeki durumu ve çocuğun yüksek yararı gözetilerek karar ertelenebilir.

İkamet izninin reddi, iptali veya uzatılmaması işlemi yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir; tebligatta yasal haklar ve başvuru yolları gösterilir. İlgililer tebliğden itibaren altmış gün içinde kararı veren valiliğe veya Göç İdaresi Başkanlığına 2577 sayılı Kanun'un 11. maddesi uyarınca itiraz edebilir; üst makama yapılan itiraz dava açma süresini durdurur ve idare otuz gün içinde yanıt vermezse talep zımnen reddedilmiş sayılır. Karara karşı tebliğden itibaren altmış gün içinde veya üst makama itiraz edilmişse kalan dava süresi içinde, kararı veren idarenin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. İdare mahkemesindeki iptal davasında avukatla temsil yasal bir zorunluluk değildir.

İkamet izni başvurusu reddedilen yabancıya, vize veya muafiyet süresi kalmamışsa tebliğden itibaren ülkeyi terk etmesi için on gün süre tanınır; yasal kalış süresi devam eden yabancı ise farklı bir kalış amacıyla başvurabilirken, altı ay içinde aynı kalış amacıyla yeni başvuru yapılamayacağı düzenlenmiştir. İkamet izninin iptali halinde yabancı hakkında sınır dışı etme kararı verilmesi halinde ülkeyi terk için yaygın olarak on gün ya da genellikle on beş gün, gerekli hallerde otuz güne kadar süre tanınabileceği belirtilmektedir. Sınır dışı kararına karşı ise tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesinde iptal davası veya itiraz yoluna başvurulabilmektedir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy