Yıllık 270 Saatten Fazla Yapılan Çalışmalar ve Fazla Mesai

4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesi uyarınca fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda ikiyüzyetmiş saatten fazla olamaz. Kanunda öngörülen bu sınırlama esasen işçiyi korumaya yöneliktir. Bununla birlikte, yasal sınırlamaya rağmen işçinin bir yılda 270 saatin üzerinde çalıştırılması durumunda, bu çalışmaların karşılığı olan fazla mesai ücretinin de işçiye ödenmesi gerekir.

Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Düzeni

İş Kanunu uyarınca haftalık genel çalışma süresi en fazla kırk beş saat olarak uygulanır ve taraflarca farklı bir yöntem kararlaştırılmamışsa bu süre işyerinde çalışılan günlere eşit biçimde paylaştırılır. Yasal şartlar dairesinde haftalık kırk beş saati aşan mesailer fazla çalışma niteliğindedir. Ancak Kanunun 63. maddesi kapsamında denkleştirme modeli benimsenmişse, ortalama haftalık mesai yasal çalışma süresini geçmediği müddetçe münferit haftalarda kırk beş saatin üzerine çıkılması fazla mesai oluşturmaz. Fazla saatlerle çalışma yaptırılması işçinin rızasına bağlı olup uygulamanın usul ve esasları çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.

Sözleşmeyle haftalık çalışma süresinin kırk beş saatin altında kararlaştırıldığı hallerde, belirlenen bu sürenin üzerinde kalan ve kırk beş saate varan çalışmalar fazla sürelerle çalışma olarak nitelendirilir. Yapılan her bir saatlik fazla çalışma karşılığında işçiye ödenecek saatlik taban ücret yüzde elli zamlı olarak karşılanır. Fazla sürelerle çalışmalarda ise saatlik ücret artışı yüzde yirmi beş zam uygulanarak hesaplanır.

Fazla Çalışma Karşılığında Serbest Zaman Hakkı

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine serbest zaman hakkından yararlanabilir. Bu doğrultuda işçi, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında ise bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. Hak edilen serbest zamanın altı ay zarfında, işyerindeki çalışma süreleri içinde ve işçinin ücretinde bir kesinti olmaksızın kullandırılması yasal zorunluluktur.

Aylık Ücrete Fazla Çalışmanın Dahil Edilmesi Kuralı

İş sözleşmelerinde fazla mesai alacağının aylık temel ücrete dahil olduğuna yönelik düzenlemelere yargısal incelemelerde sınırlı bir geçerlilik tanınmaktadır. Yargıtay dairesinin yaklaşımında, söz konusu sözleşme kayıtları yıllık 270 saatlik yasal sınır kapsamında değerlendirilmekte; fazla mesainin aylık ücret dahilinde ödendiğinin kararlaştırıldığı ve fiilen ödendiği durumlarda, kanıtlanan toplam süreden yıllık 270 saatin indirilmesi gerektiği kabul edilmektedir.

Günlük ve Gece Çalışma Sınırları ile İstisnai Durumlar

Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine günde on bir saati aşmamak koşulu ile farklı şekilde dağıtılabilir. Denkleştirme halinde iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık süreyi aşamaz; bu süre toplu iş sözleşmeleri ile dört aya kadar, turizm sektöründe ise dört aylık denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile altı aya kadar artırılabilir. Günlük çalışma süresinin on bir saati aşamayacağı emredici nitelikte olduğundan, bu süreyi aşan çalışmalar denkleştirmeye tabi tutulamaz ve bu çalışmalar için zamlı ücret ödemesi veya serbest zaman kullanımı gündeme gelir.

Çalışma yaşamında gece dönemi en geç saat 20.00'de başlayıp en erken saat 06.00'ya kadar süren ve azami on bir saatlik bir zaman dilimini kapsar. Gece dönemindeki mesailerin günde yedi buçuk saati aşmaması esastır. Bu kuralın istisnası olarak; sağlık, turizm, özel güvenlik ile petrol arama, sondaj ve araştırma işlerinde çalışanın yazılı muvafakati alınmak kaydıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece mesaisi yürütülebilir. Kanunun 41. maddesinde gece çalışmasında fazla çalışma yapılamayacağı kurala bağlanmışken, fiilen yedi buçuk saati aşan gece çalışmalarının gerçekleşmesi halinde, haftalık kırk beş saatlik sınır dolmamış bulunsa dahi aşan kısım için fazla çalışma ücreti ödenmesi gereği yargı uygulamasında kabul edilmektedir. Ayrıca vardiyası değişen personelin en az kesintisiz on bir saat dinlenme hakkı korunmadan yeni postada görevlendirilmesi yasaktır.

İş Kanunu'nun 41. maddesi uyarınca sağlık gerekçelerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde fazla çalışma yapılamayacağı düzenlenmiş olmakla birlikte, Kanunun 63. maddesinde atıf yapılan ilgili fıkra yürürlükten kaldırılmıştır. Maden sahalarının yer altı işlerinde istihdam edilenlerin mesaisi ise günlük azami yedi buçuk, haftalık en çok otuz yedi buçuk saattir. Yer altı maden işçilerine, mevzuatta tanımlanan arıza, acele işler ve zorlayıcı nedenler ile yurt savunmasına dair olağanüstü koşullar haricinde fazla çalışma yaptırılması mümkün değildir. Bu istisnai hallerde haftalık otuz yedi buçuk saati aşan çalışmalar için saatlik taban ücret en az yüzde yüz zamlı şekilde artırılarak tahakkuk ettirilir.

Çalışma Süresinin Tespiti, Ara Dinlenmesi ve Hafta Tatili

Fazla çalışmanın belirlenmesinde 4857 sayılı İş Kanunu'nun 68. maddesi uyarınca ara dinlenme sürelerinin dikkate alınması gerekir. İşçilere günlük çalışma süresine göre dört saat veya daha kısa süreli işlerde on beş dakika, dört saatten fazla ve yedi buçuk saate kadar süreli işlerde yarım saat, yedi buçuk saatten fazla süreli işlerde bir saat ara dinlenmesi verilir. Bu dinlenme süreleri asgari olup aralıksız verilir; iklim, mevsim, gelenekler ve işin niteliğine göre sözleşmelerle aralı kullandırılabilir. Ara dinlenmeleri kanunen çalışma süresinden sayılmaz.

Hafta tatili mesaisinin ayrı bir alacak kalemi sayılarak bağımsız biçimde hükme bağlandığı uyuşmazlıklarda mükerrer tahsilatın önüne geçilmesi hedeflenir. Bu tür durumlarda, hafta tatilindeki normal mesai süresinin haftalık toplam çalışma saatinden tenzil edilmesi suretiyle fazla çalışma süresinin belirlenmesi gerektiği kabul edilmektedir.

Fazla Çalışmanın İspatı ve Takdiri İndirim Uygulaması

Fazla çalışma yaptığını iddia eden işçi bu iddiasını ispatla yükümlüdür. İşyerine giriş çıkışı gösteren belgeler ve işyeri iç yazışmaları delil niteliğindedir. İşçinin imzasını taşıyan ücret bordrosu sahteliği ileri sürülüp kanıtlanmadıkça kesin delil niteliği taşır ve bordroda görünen alacağın ödendiği varsayılır. Fazla çalışmanın yazılı belgelerle kanıtlanamaması durumunda tanık beyanları ile sonuca gidilir. İmzalı ücret bordrolarında fazla çalışma ücreti ödendiği anlaşılıyorsa kural olarak daha fazla çalışma yapıldığı ileri sürülemez; ancak işçinin ihtirazi kaydının bulunması halinde bordroda görünenden daha fazla çalışma her türlü delille ispatlanabilir. Bordroların imzalı ve ihtirazi kayıtsız olması durumunda ise belirtilenden daha fazla çalışmanın yazılı belge ile kanıtlanması aranır.

İşçiye bordro imzalatılmadığı halde fazla çalışma tahakkuklarını da içeren değişik miktarlardaki ücret ödemelerinin banka kanalıyla yapılması ve ihtirazi kayıt ileri sürülmemiş olması halinde, ödenenin üzerinde fazla çalışma yapıldığının yazılı delille kanıtlanması gerekir. Öte yandan fazla çalışmaların uzun bir süre için hesaplanması ve miktarın yüksek çıkması halinde takdiri indirim uygulanır. Ancak fazla çalışmanın tanık anlatımları yerine yazılı belgelere ve işveren kayıtlarına dayanması durumunda takdiri indirime gidilmez. Yapılacak indirim işçinin çalışma şekline, işin düzenlenmesine ve hesaplanan fazla çalışma miktarına göre takdir edilmeli, hakkın özünü ortadan kaldıracak oranda olmamalıdır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy