Yazılım üreticileri lisanssız kullanımları aktivasyon ve kimlik doğrulama sistemleri, denetim kayıtları, onaylı envanter tarama araçları, satış zinciri takipleri ve ihbar bildirimleri aracılığıyla tespit edebilmektedir.
Teknik Doğrulama ve Sistem Denetim Kayıtları
Yazılım üreticileri, ürünlerinin etkinleştirilmesi ve kimlik doğrulaması amacıyla lisanslama yöntemleri ile doğrulama sistemleri kullanmaktadır.
Kurumsal yönetim yapıları altında tutulan denetim kayıtları (audit log) ise lisans uyumunun desteklenmesi, sisteme yönelik yetkisiz erişimlerin önlenmesi ve şüpheli faaliyetlerin araştırılması amacıyla kullanılmaktadır.
Sözleşmesel Denetim ve Envanter Taramaları
Yazılım lisans sözleşmelerinde taraflar arasında denetim hükümleri kararlaştırılabilmektedir. Bu kapsamda belirlenen bildirim süreleri gözetilerek kullanıcıdan kurulu yazılımları gösteren doğru raporların ve geçerli satın alma belgelerinin ibrazı istenebilmekte, sözleşme şartları dairesinde yerinde denetimler gerçekleştirilebilmektedir.
Yürütülen denetim faaliyetlerinde üretici tarafından onaylanmış envanter tarama araçları sisteme kurularak ortamın taranması sağlanmakta ve bu araçlarla cihazlar üzerindeki yazılım varlıkları teknik denetime tabi tutulmaktadır.
Satış Zinciri Takibi ve İhbar Mekanizmaları
Lisanssız kullanımların belirlenmesinde tedarik ve dağıtım kanallarının izlenmesi de önemli bir rol oynamaktadır. Sahte satışlar, yetkisiz bayilerce yapılan dağıtımlar, sızdırılmış seri numaraları ile elektronik ticaret ve ödeme sahtecilikleri takip edilerek lisanssız yazılım barındıran ortamlar geriye dönük olarak saptanabilmektedir.
Sektörel kuruluşlar ve hak sahipleri ayrıca gizli bildirim formları ve korsan yazılım ihbar hatları üzerinden bildirim kabul etmektedir. Belirli şartlar dahilinde işletilen ödül mekanizmalarıyla desteklenen bu bildirimler, şirket içi veya dışı ihbarlar yoluyla lisanssız kullanımların açığa çıkarılmasını sağlamaktadır.
Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu Uyarınca İspat ve Yargılama Usulü
Bilgisayar programları 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında eser olarak korunmaktadır. Hak sahibinin yazılı izni olmaksızın eserin işlenmesi, çoğaltılması, değiştirilmesi, dağıtılması, umuma iletilmesi, yayımlanması ya da hukuka aykırı kopyaların ticari amaçla satın alınması, ithal veya ihraç edilmesi, kişisel kullanım haricinde elde bulundurulması veya depolanması halinde ceza davası açılabilmektedir.
Yazılım üzerindeki hak kural olarak eseri meydana getiren kişide doğmaktadır. Kanun kapsamında isteğe bağlı kayıt ve tescil zorunluluğu bulunmamakta olup, yapılan tescil işlemi hak kurucu değil, ispatı kolaylaştırıcı nitelik taşımaktadır.
5846 sayılı Kanun m. 76 uyarınca açılacak hukuk davalarında mahkeme, davacının iddianın doğruluğu hakkında kuvvetli kanaat oluşturmaya yeter miktar delil sunması halinde, korunmakta olan eserleri kullananlardan izin ve yetkileri aldıklarına dair belgeleri veya tüm yararlanılan eserlerin listesini sunmasını isteyebilir. Bu belge veya listelerin sunulamaması, eserlerin haksız kullanılmakta olduğuna karine teşkil etmektedir.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 76Kaynağı aç
5846 sayılı Kanun'un düzenlediği hukuki ilişkilerden doğan dava ve işler ile bu Kanun'dan kaynaklanan ceza davalarında görevli mahkeme, Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 156 ncı maddesinin birinci fıkrasında belirtilen mahkemelerdir.
Lisanssız Kullanımda Üç Kat Bedel Talebi ve Hukuki Haklar
5846 sayılı Kanun m. 68 uyarınca, eseri hak sahiplerinden kanuna uygun yazılı izin almaksızın işleyen, çoğaltan, çoğaltılmış nüshaları yayan, temsil eden veya umuma iletenlerden, hak sahipleri sözleşme yapılmış olması halinde isteyebileceği bedelin veya kanun hükümleri uyarınca tespit edilecek rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını talep edebilir. Bedel talebinde bulunan kişi, ihlal edene karşı onunla bir sözleşme yapmış olması halinde sahip olabileceği bütün hak ve yetkileri ileri sürebilmektedir.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 68Kaynağı aç
İzinsiz çoğaltılan kopyalar henüz satışa sunulmamışsa hak sahibi, çoğaltılmış materyaller ile bunların çoğaltılmasına yarayan araçların yok edilmesini, üretim maliyetini geçmeyecek bir bedel mukabilinde kendisine verilmesini ya da sözleşme ilişkisi kurulsaydı istenebilecek tutarın üç kat fazlasını talep edebilir; bu seçimlik yetkilerin ileri sürülmesi izinsiz çoğaltanın hukuki mesuliyetini kaldırmaz. Kopyaların satışa çıkarılmış olması halinde de ihlalde bulunanın elindeki nüshalar bakımından aynı haklar kullanılabilir.
İzinsiz çoğaltılan nüshalarla ilgili imha, devir veya üç kat fazlası bedel haklarının eser sahibinden başka hak sahiplerince kullanılabilmesi için, eser sahibinin Kanun'un 52 nci maddesine uygun yazılı çoğaltma izninin bulunması aranır. Hak sahiplerinin bu yönde talepte bulunması durumunda Ceza Muhakemesi Kanunu'nun el koymaya ilişkin hükümleri yalnızca delil elde etmek amacıyla uygulanabilir.
Ceza Muhakemesinde Bilgisayarlarda Arama ve Elkoyma Usulü
Bir suç soruşturmasında kuvvetli şüphe oluşturan somut delillerin varlığı ve başka yoldan delil sağlanamaması durumunda, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 134/1 uyarınca hâkim veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde savcı kararıyla şüphelinin bilgisayarlarında ve veri kütüklerinde arama yapılabilir, kopyalar çıkarılabilir ve kayıtlar metne dönüştürülebilir. Savcılık kararı yirmi dört saat içinde hâkim onayına götürülür; hâkimin aksine karar vermesi veya sürenin dolması halinde çıkarılan kopyalar ile çözümlenen metinler derhal imha edilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 134Kaynağı aç
Bilgisayar, program ve kütüklere şifrenin çözülememesinden dolayı girilememesi, gizlenmiş bilgilere ulaşılamaması veya işlemin uzun sürecek olması halinde çözümün yapılabilmesi ve kopyaların alınabilmesi amacıyla bu araç ve gereçlere elkonulabilir. Şifrenin çözülmesi ve gerekli kopyaların alınmasının ardından elkonulan cihazlar gecikmeksizin iade edilmektedir.
Elkoyma işlemi sırasında sistemdeki bütün verilerin yedeklemesi yapılmakta, alınan yedekten bir kopya çıkarılarak şüpheliye veya vekiline verilip bu husus tutanağa geçirilerek imza altına alınmaktadır. Ayrıca bilgisayar veya kütüklere elkoymaksızın da sistemdeki verilerin tamamının veya bir kısmının kopyası alınabilmekte; kopyası alınan veriler kâğıda yazdırılarak tutanağa kaydedilmekte ve ilgililerce imzalanmaktadır.
Lisanssız yazılım kullanımında hak sahibi ne kadar bedel talep edebilir?
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 68 uyarınca hak sahibi, sözleşme yapılmış olması halinde isteyebileceği bedelin veya kanuna göre tespit edilecek rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını talep edebilir.
Lisanssız yazılım davasında belgelerin sunulamaması ne sonuç doğurur?
Davacının iddiasının doğruluğu hakkında kuvvetli kanaat oluşturmaya yeterli delil sunması halinde, mahkemece talep edilen izin ve yetki belgelerinin veya eser listesinin sunulamaması 5846 sayılı Kanun m. 76 uyarınca haksız kullanıma karine teşkil eder.
Lisanssız yazılım soruşturmasında bilgisayarlarda arama yapılabilir mi?
Somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebepleri bulunması ve başka surette delil elde etme imkânının olmaması halinde, Ceza Muhakemesi Kanunu m. 134 uyarınca hâkim veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı kararıyla bilgisayarlarda arama ve kopyalama yapılabilir.
Arama ve elkoyma sırasında dijital verilerin kopyası nasıl teslim edilir?
Elkoyma sırasında sistemdeki verilerin tamamı yedeklenerek bir kopyası şüpheliye veya vekiline verilir ve tutanağa bağlanır; elkoyma yapılmaksızın alınan kopyalar da kâğıda yazdırılarak tutanakla imza altına alınır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy