Yatırımcı ile ev sahibi devlet arasındaki uyuşmazlıkların çözümünde geleneksel tahkim mekanizmasının yetersiz kaldığı gerekçesiyle çok uluslu bir yatırım mahkemesi kurulmasına yönelik kurumsal adımlar atılmaktadır. Avrupa Komisyonu, 2015 yılından bu yana yürüttüğü çalışmalarla, uyuşmazlıkların her sözleşme için ayrı ayrı oluşturulan geçici yapılar yerine yeknesak ve daimi bir yargı organı önünde çözülmesini hedeflemektedir. Mahkemenin daimi niteliği ve kararların yayımlanması yoluyla uyuşmazlıkların çözümündeki aksaklıkların giderilmesi, yeknesak bir sistemle de yargılama masraflarının büyük oranda azaltılması öngörülmektedir.
Geleneksel Yatırım Tahkimine Yöneltilen Temel Eleştiriler
Geleneksel yatırım tahkimine yönelik eleştiriler, uyuşmazlık bazında kurulan geçici (ad hoc) tahkim heyetlerinin değişken hukuki yorumlarda bulunması ve bu durumun kararların öngörülebilirliğini zedelemesi üzerinde toplanmaktadır. Bunun yanında hakem kararlarının sistematik olarak yayımlanmaması şeffaflığın engellendiğini göstermektedir. Hakemlerin taraflarca atanması tarafsızlık ilkesine halel getirebilmekte, hakem kararlarına karşı başvurulabilecek kanun yollarının sınırlılığı ise yargısal bütünlüğü olumsuz yönde etkilemektedir.
Achmea Kararı ve İkili Yatırım Anlaşmalarının Tasfiyesi
Avrupa Birliği Adalet Divanı tarafından Slovak Republic v. Achmea B.V. (Case C-284/16) davasında verilen 6 Mart 2018 tarihli kararda, 1991 tarihli Hollanda-Slovakya İkili Yatırım Anlaşması bünyesindeki tahkim klozunun Avrupa Birliği hukukuna aykırı olduğu ve bu sebeple uygulanamayacağı tespit edilmiştir.
Avrupa Komisyonu 19 Temmuz 2018 tarihli duyurusunda, birlik üyesi devletler arasındaki ikili yatırım anlaşmalarını birlik hukukunun uygulanırlığına ve tek pazara engel oluşturan paralel bir sözleşme sistemi olarak nitelendirmiştir. Bu yaklaşım doğrultusunda üye devletler, 17 Ocak 2019 tarihli bildirileriyle söz konusu ikili yatırım anlaşmalarının en geç 6 Aralık 2019 tarihine kadar sona erdirileceğini duyurmuştur. Komisyon ayrıca anlaşmaların feshi sürecinde üye devletleri izleyeceğini ve gereken durumlarda yaptırımlar uygulayabileceğini belirtmiştir.
Üye devletlerin 17 Ocak 2019 tarihli ortak bildirisinde, birlik hukukunun ikili yatırım anlaşmalarından öncelikli olduğu, mevcut anlaşmalardaki tahkim klozlarının geçersiz sayıldığı ve bu klozlar uyarınca kurulan hakem heyetlerinin uyuşmazlığı görmeye yetkili olmadığı kaydedilmiştir. Bildiride ilerleyen süreçte yeni ikili anlaşmalar akdedilmeyeceği belirtilmiş, üye devlet mahkemelerinin önlerine gelen hakem kararlarını iptal etmesi veya tenfizine engel olması gerekliliği vurgulanmıştır. Bununla birlikte Achmea kararının Enerji Şartı Anlaşması'ndaki tahkim klozuna etkisi konusunda mutabakat sağlanamamış ve ayrışan devletler ayrı bildiriler imzalamıştır.
Serbest Ticaret Anlaşmalarındaki Melez Yatırım Mahkemesi Modelleri
Çok uluslu yatırım mahkemesi sistemine geçiş ara döneminde, üçüncü ülkelerle akdedilen serbest ticaret anlaşmalarındaki melez yatırım mahkemesi hükümleri uygulanmaktadır. Bu çerçevede AB-Singapur Yatırımların Korunması Anlaşması hükümleri uyarınca yatırım uyuşmazlıklarının ilk derece mahkemelerinde görüleceği, verilen kararların kanun yoluna tabi olacağı ve mahkemelerin idari işlerinin ICSID Sekreteryası tarafından yürütüleceği düzenlenmiştir.
Benzer şekilde AB-Kanada Kapsamlı Ekonomik ve Ticaret Anlaşması (CETA) ile AB-Vietnam ticaret ve yatırım anlaşmalarında uyuşmazlıkların çözümü için kararları kanun yoluna tabi daimi yatırım mahkemeleri kurulması öngörülmüştür. Daimi mahkemelerde görev yapacak toplam hakim sayısı altı ile on beş arasında değişmekle birlikte, her bir dosya özelinde oluşturulacak heyetler üçer hakimden meydana gelmektedir.
CETA Uyuşmazlık Çözüm Sisteminin Hukuki Uygunluğu
CETA kapsamında öngörülen mekanizma, Avrupa Birliği Adalet Divanı Hukuk Sözcüsü tarafından 1/17 sayılı görüş süreci kapsamında değerlendirilmiştir. Hukuk Sözcüsü 29 Ocak 2019 tarihli görüşünde; mekanizmanın birlik mevzuatına dair bir uygunluk denetimi yapmayı hedeflememesi sebebiyle olumsuz bir etki doğurmadığını, Adalet Divanı'nın birlik hukukunu yorumlamadaki münhasır yargı yetkisini tanıdığını belirtmiştir. Ayrıca taraflar arasındaki yatırım ilişkisinde karşılıklı güven ve yakın işbirliği ilkelerinin uygulama alanı bulmaması gerekçesiyle Achmea kararındaki gerekçelerin CETA hükümlerine uygulanamayacağı ve sistemin birlik hukukuna uygun olduğu ifade edilmiştir.
Daimi yatırım mahkemesi sistemi tahkime kıyasla hangi çözümleri sunar?
Daimi yatırım mahkemesi sistemi; kararların yayımlanması ile şeffaflığı, daimi hakim kadrosu ile tarafsızlığı, kararlara karşı kanun yolu denetimi ile yargısal bütünlüğü ve yeknesak usul yapısı sayesinde yargılama masraflarının azaltılmasını amaçlar.
Achmea kararı sonrasında ikili yatırım anlaşmalarındaki tahkim klozlarının durumu nedir?
Achmea kararı ve üye devletlerin 17 Ocak 2019 tarihli bildirisi gereğince, birlik içi ikili yatırım anlaşmalarındaki tahkim klozları geçersizdir. Bu klozlara dayanan heyetler yetkisiz sayılmakta, ulusal mahkemelerin ise ilgili hakem kararlarını iptal etmesi veya tenfizine engel olması öngörülmektedir.
CETA ve Singapur anlaşmalarındaki yatırım mahkemeleri nasıl yapılandırılmıştır?
Bu anlaşmalarda iki dereceli bir yargılama öngörülmüş olup ilk derece mahkemesi kararlarına karşı kanun yolu açıktır. Uyuşmazlık dosyaları üçer hakimden oluşan heyetlerce incelenmekte ve idari işler ICSID Sekreteryası gibi kurumsal yapılar eliyle yürütülmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy