Yat üzerinde haciz, ipotek veya ihtiyati tedbir bulunması halinde öncelikle teknenin kayıtlı olduğu sicil veya kütük üzerinden inceleme yapılmalı; tespit edilen takyidatın türüne göre borcun ödenerek terkin edilmesi, alacaklılarla anlaşma sağlanması veya mahkemeye güvence gösterilerek ihtiyati haczin kaldırılması yoluna gidilmelidir.
Kayıt Sistemleri ve Takyidatların Tespiti
Yatlar bakımından hukuki inceleme ve kısıtlamaların belirlenmesi, teknenin tescil edildiği sisteme göre farklı mevzuat kurallarına tabidir. Türk Ticaret Kanunu uyarınca Türk gemileri için gemi sicili tutulur ve gemiler bağlama limanının bağlı olduğu sicil müdürlüğüne tescil edilir. Bunun yanında Türk Uluslararası Gemi Sicili ayrı bir kayıt sistemi olarak faaliyet gösterir ve yatlar üzerindeki haklar bu sicile de işlenebilir. Milli gemi siciline ve Türk Uluslararası Gemi Sicili'ne kayıtlı olmayan gemi, deniz ve iç su araçları ise bağlama kütüğüne kaydedilir.
Gemi sicili alenidir; herkes sicil kayıtlarını inceleme ve örnek alma hakkına sahiptir. Gemi Sicil Yönetmeliği uyarınca haciz, ihtiyati haciz ve ihtiyati tedbir kararları sicilin takyidat bölümüne tescil edilir. Bağlama kütüğüne de benzer şekilde rehin ile yetkili mahkemeler veya icra dairelerince verilen ihtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve haciz kararları kaydedilir.
Gemi İpoteğinin Hükümleri ve Sicilden Terkini
Sicile kayıtlı gemilerde sözleşmeye dayalı rehin hakkı yalnızca gemi ipoteği yoluyla tesis edilebilir. Türk Ticaret Kanunu'nun 1014. maddesi gereğince gemi ipoteği, alacaklıya alacağını geminin bedelinden alma yetkisi tanır. Kanunun 974. maddesi uyarınca sicilde lehine ipotek veya ipotek üzerinde bir hak tescil edilmiş kimse o hakkın sahibi sayılır; tescilli hak sicilden silindiğinde ise artık var olmadığı kabul edilir.
Gemi Sicil Yönetmeliği'nin 36. maddesi kapsamında gemi ipoteğinin sicilden silinmesi üç şekilde gerçekleşir: İpoteğin kalktığına ilişkin yetkili adli veya idari merci kararının sicil müdürlüğüne ulaşması; ipotekli alacaklı ile gemi malikinin mevzuattaki şekil şartlarına uyarak ipoteğin kaldırılmasında anlaşması ve ipotek üzerindeki diğer hak sahiplerinin onay vermesi; yahut alacaklının noterce tasdikli beyanla veya sicil müdürlüğünde yapılacak beyanla feragat etmesidir.
Deniz Alacaklarında İhtiyati Haciz ve Güvence Karşılığı Serbest Bırakma
Deniz alacaklarının teminat altına alınması amacıyla gemi hakkında sadece ihtiyati haciz kararı verilebilir. Türk Ticaret Kanunu'nun 1353. maddesi uyarınca bu alacaklar için gemi üzerine ihtiyati tedbir konulamaz ve gemi başka surette seferden menedilemez. Deniz alacağı niteliği taşımayan alacaklar için ise Türk Ticaret Kanunu kapsamında ihtiyati haciz kararı verilmesi mümkün değildir.
İhtiyati haciz taleplerinde yetki bayrak durumuna göre düzenlenmiştir. Türk Ticaret Kanunu hükümleri gereğince Türk bayraklı gemilerde ihtiyati haciz kararı geminin demir attığı, bağlandığı, yanaştığı veya kızağa alındığı yer mahkemesinden, ayrıca kanunda öngörülen belirli hallerde sicil yeri mahkemesinden talep edilebilir. Yabancı bayraklı gemilerde ise karar Türkiye'de geminin demir attığı, yanaştığı veya kızağa alındığı yer mahkemesince verilir.
İhtiyaten haczedilen bir yatın serbest bırakılması Türk Ticaret Kanunu'nun 1370. maddesinde düzenlenen güvence mekanizmalarıyla sağlanır. Bu kapsamda gemi değerinin depo edilmesi, mahkemece kabul edilecek taşınmaz rehni veya gemi ipoteği gösterilmesi, itibarlı banka kefaleti sunulması ya da uygun bir güvence verilmesi halinde gemi serbest bırakılır.
Tasarruf Yetkisinin Korunmasında Sicil Şerhi
Türk Ticaret Kanunu'nun 977. maddesi uyarınca, gemi yahut gemi ipoteğine ilişkin bir hakkın meydana getirilmesi, ortadan kaldırılması ya da kapsamının farklılaştırılması talepleri şerh yoluyla güvenceye bağlanabilir. Tescil edilen bu şerhin ardından gerçekleştirilen tasarruf işlemleri, korunan hakkı zedelediği oranda geçersiz sayılır. Söz konusu hükümsüzlük hali, cebri icra takipleri veya ihtiyati haciz tatbiki neticesinde doğan tasarruflar için de geçerliliğini korur.
Bağlama Kütüğüne Kayıtlı Yatlarda Devir ve Kayıt Terkini
Bağlama kütüğüne kayıtlı araçların mülkiyet devri yalnızca liman başkanlığı veya noter huzurunda gerçekleştirilebilir; bu merciler dışında yapılan devirler geçersizdir. Noterde yapılacak devir işlemlerinde devreden taraf, satış günüyle aynı tarihli ve üzerindeki takyidatları gösteren bağlama kaydı örneğini notere sunmak zorundadır. Devir belgesinde devralanın bu örneği gördüğüne ilişkin beyana yer verilir.
Bağlama Kütüğü Uygulama Yönetmeliği'nin 20. maddesinin dördüncü fıkrasına göre, üzerinde haciz veya başka takyidat bulunan gemi, deniz ve iç su araçlarının bağlama kütüğündeki kaydı ancak alacaklıların muvafakatiyle silinebilir.
Takyidatlı Yat Alımlarında Sözleşmesel Güvenceler
Üzerinde kısıtlama bulunan yatların devir sürecinde hukuki risklerin önlenmesi için satış sözleşmelerine özel koruyucu hükümler konulmalıdır. Devir şartının sicildeki tüm ipotek, haciz ve tedbirlerin kaldırılmasına ve silinmesine bağlanması, terkin gerçekleşmediğinde alıcıya tek taraflı dönme ve kaporayı geri alma hakkı tanınması ve borç kapama ödemesinin doğrudan alacaklıya yapılması bu tedbirler arasındadır.
Deniz alacağı için yat üzerine ihtiyati tedbir konulabilir mi?
Hayır, Türk Ticaret Kanunu'nun 1353. maddesi gereğince deniz alacaklarının teminatı için yalnızca ihtiyati haciz kararı verilebilir; ihtiyati tedbir konulamaz ve yat başka surette seferden menedilemez.
İhtiyaten haczedilen yat hangi yollarla serbest bırakılır?
İhtiyaten haczedilen yat; gemi değerinin depo edilmesi, mahkemece kabul edilecek taşınmaz rehni veya gemi ipoteği gösterilmesi, itibarlı bir banka kefaleti sunulması ya da uygun güvence verilmesi suretiyle serbest bırakılabilir.
Bağlama kütüğündeki takyidatlı yatın kaydı nasıl silinir?
Bağlama Kütüğü Uygulama Yönetmeliği uyarınca üzerinde haciz veya başka takyidat bulunan araçların kaydı ancak alacaklıların açık muvafakati bulunması halinde kütükten silinebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy