Yapay Zekâ Kullanımında İşverenin Eğitim Yükümlülüğü

Yapay Zekâ Sistemlerinde İşverenin Yasal Eğitim Yükümlülüğü

Mevzuatta tüm işverenler bakımından uygulanan her bir yapay zekâ aracı özelinde tek tip eğitim verilmesini zorunlu kılan bağımsız ve müstakil bir düzenleme bulunmamaktadır. Buna karşın yapay zekâ kullanımı dolayısıyla işverene düşen eğitim borcu, iş sağlığı ve güvenliği ile genel gözetme yükümlülükleri kapsamında değerlendirilmektedir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 4. maddesi uyarınca işveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bu çerçevede mesleki risklerin önlenmesi, çalışanlara eğitim ve bilgi verilmesi, gerekli organizasyonun kurulması, araç ve gereçlerin temin edilmesi ve önlemlerin değişen şartlara uyarlanması zorunludur. İşverenin bu yükümlülükleri, işyeri dışındaki uzman kişi veya kuruluşlardan hizmet alınmasıyla ortadan kalkmayacağı gibi çalışanların kendi sorumlulukları da işverenin sorumluluğunu etkilemez.

6331 sayılı Kanun'un 17. maddesi uyarınca işveren, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimi almasını temin etmekle yükümlüdür. Bu eğitimin bilhassa işe başlama aşamasında, işyeri veya yürütülen iş değiştiğinde, kullanılan iş ekipmanının yenilenmesinde yahut yeni teknolojilerin devreye sokulması hâlinde verilmesi düzenlenmiştir. İşyerine dâhil edilen yapay zekâ uygulaması çalışma usullerini, iş ekipmanını, iş yükünü, güvenlik risklerini ya da fiziksel ve psikososyal koşulları etkilediği ölçüde anılan madde çerçevesinde eğitim sağlanması gerekmektedir. Bahse konu eğitimlerin beliren ve değişen risklere uyumlu biçimde periyodik olarak yinelenmesi ve güncellenmesi de kanuni zorunluluktur.

Yeni teknolojilerin işletmeye uyarlanmasında çalışanların sürece dâhil edilmesi ve bilgilendirilmesi kanunla teminat altına alınmıştır. 6331 sayılı Kanun'un 18. maddesi kapsamında işveren; yeni teknolojilerin uygulamaya konulmasının, iş ekipmanı seçiminin, çalışma ortamı ile şartlarının sağlık ve güvenlik üzerindeki etkilerine ilişkin olarak çalışanların veya çalışan temsilcilerinin görüşlerini almakla yükümlüdür. Destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin, çalışanların bilgilendirilmesi ve planlanacak eğitimlerin oluşturulması aşamalarında da önceden görüşlerinin alınması gerekmektedir.

İşverenin Gözetme Borcu ve Sözleşmesel Sorumluluk Çerçevesi

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 417. maddesi gereğince işveren, hizmet ilişkisinde işçinin kişiliğini korumak, saygı göstermek ve işyerinde dürüstlük ilkelerine uygun bir düzen tesis etmekle yükümlüdür. İşveren işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin temini amacıyla gerekli her türlü önlemi almak ve araç gereçleri eksiksiz bulundurmakla, çalışanlar da bu önlemlere uymakla mükelleftir. İşverenin, çalışanından kullanmasını istediği yapay zekâ sistemini herhangi bir bilgilendirme veya eğitim sağlamaksızın iş süreçlerine dâhil etmesi gözetme borcuna aykırılık oluşturabilir. İşverenin kanuna veya sözleşmeye aykırı davranışı neticesinde işçinin ölümü, vücut bütünlüğünün zedelenmesi ya da kişilik haklarının ihlaline bağlı olarak ortaya çıkan zararlar, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk kuralları kapsamında tazmin edilir.

Kişisel Verilerin Korunması Mevzuatı Kapsamındaki İdari Tedbirler

6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'nun 12. maddesi uyarınca veri sorumlusu; kişisel verilerin hukuka aykırı olarak işlenmesini ve erişilmesini önlemek ile muhafazasını sağlamak amacıyla uygun güvenlik düzeyini temin etmeye yönelik gerekli her türlü teknik ve idari tedbiri almak zorundadır. Veri sorumlusunun kendi kurum veya kuruluşunda mevzuat hükümlerinin uygulanmasını sağlamak için gerekli denetimleri yapması veya yaptırması yasal bir gerekliliktir. Kişisel Verileri Koruma Kurumunun Kişisel Veri Güvenliği Rehberi doğrultusunda çalışanların eğitilmesi ve farkındalık çalışmalarının yürütülmesi idari tedbirler arasında açıkça yer almaktadır.

Veri güvenliği bakımından çalışanlara yalnızca genel ifadeler içeren bilgilendirmeler yapılması ya da katılım ve kavrayış denetlenmeksizin çevrim içi eğitim tanımlanması idari tedbir yükümlülüğünün yerine getirilmesi bakımından her durumda yeterli kabul edilmemektedir. Çalışanın fiilen katılımının sağlanmadığı veya yüzeysel kalan bilgilendirmelerin bulunduğu hâllerde veri koruma yükümlülüklerinin ihlal edildiği sonucuna varılabilmektedir.

Yapay Zekâ Eğitiminin Kapsamı ve Uygulama Koşulları

Yapay zekâ eğitimlerinin yalnızca bir arayüzün teknik kullanımına veya sistem üzerindeki işlem adımlarına indirgenmemesi, çalışanın yürüttüğü görev ve kullanılan sistemin içerdiği riskler dikkate alınarak kurgulanması esastır. Bu doğrultuda tüm çalışanlara aynı içeriğin sunulması yerine göreve özgü bir yaklaşım benimsenmelidir. Örneğin insan kaynakları birimine ayrımcılık, otomatik karar verme ve aday verileri; hukuk birimine mesleki gizlilik ve kaynak doğrulama; finans personeline mali veri güvenliği ve ödeme dolandırıcılığı; yazılım geliştiricilere kaynak kodu, açık kaynak lisansları ve sistem güvenliği; yöneticilere algoritmik kararların denetlenmesi; bilgi teknolojileri ekiplerine ise erişim kontrolü, kayıt tutma ve ihlal müdahalesi konularında eğitim verilmesi önem taşır.

6331 sayılı Kanun kapsamında verilen iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerinin maliyeti çalışanlara yüklenemez ve eğitimde geçen süreler kanunen çalışma süresinden sayılır. Anılan Kanun kapsamındaki eğitim sürelerinin haftalık çalışma süresini aşması durumunda fazla sürelerle çalışma veya fazla çalışma kuralları uygulanır. Bununla birlikte eğitimin gerçekleştirildiğinin belgelenmesi gerekmekle beraber, çalışanlara salt biçimsel katılım belgeleri veya genel taahhütnameler imzalatılması ya da sisteme erişim yetkisi tanınması eğitimin fiilen ve etkili şekilde sağlandığını tek başına ispatlamaz.

Eğitim Yükümlülüğünün İhlal Edilmesinin Hukuki Sonuçları

6331 sayılı Kanun'un 17. maddesindeki eğitim yükümlülüğünün ihlali hâlinde, Kanun'un 26. maddesi gereğince her bir aykırılık için çalışan başına idari para cezası uygulanır. İdari para cezasının yanı sıra eğitim noksanlığından kaynaklanan zararlar karşısında işverenin maddi ve manevi tazminat sorumluluğu doğabilir. Çalışanlara gerekli eğitim verilmeden yapay zekâ kullanımı neticesinde bir veri ihlali meydana gelmesi durumunda ise veri sorumlusunun 6698 sayılı Kanun'un 12. maddesindeki teknik ve idari tedbir yükümlülüğünü ihlal ettiği değerlendirilebilir ve bu kapsamda idari yaptırımlar ile bildirim yükümlülükleri gündeme gelebilir.

İşverenin yapay zekâ kullanımına dair açık bir politika oluşturmadığı, eğitim sağlamadığı ve hangi araçların yasaklandığını bildirmediği durumlarda çalışana ağır disiplin yaptırımları uygulanması dürüstlük ve ölçülülük ilkelerine aykırılık teşkil edebilir. Ayrıca eğitimsiz bırakılan çalışanın yapay zekâ çıktısı üzerinden hatalı işlem yapması, kişisel veri sızdırması veya fikrî mülkiyet haklarını ihlal etmesi hâlinde, işverenin seçim, gözetim ve organizasyon kusuruna bağlı olarak üçüncü kişilere karşı hukuki sorumluluğu doğabilir.

Eğitimin Verilmesi Hâlinde İşçinin ve İşverenin Hukuki Sorumluluğu

İşyerinde yapay zekâ eğitimi verilmiş olması, işverenin hukuki sorumluluğunu kendiliğinden veya otomatik olarak ortadan kaldırmaz. Eğitim tedbirlerden yalnızca birini oluşturmaktadır. İşverenin güvenli sistem seçimi, kullanım amaçlarının belirlenmesi, erişim sınırlandırması, kişisel veri ve ticari sırların yüklenmesinin teknik düzeyde önlenmesi, insan denetimi mekanizmasının tesisi, denetim yapılması, risk değerlendirmesi yürütülmesi ve ihlal müdahale prosedürlerinin hazırlanması yükümlülükleri varlığını sürdürür.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 399. maddesi gereğince işveren işin görülmesi ve düzenin sağlanması amacıyla genel düzenlemeler yapabilir ve özel talimatlar verebilir; işçiler de dürüstlük kuralı çerçevesinde bu talimatlara uymakla yükümlüdür. Aynı Kanun'un 400. maddesi uyarınca işçi kusuruyla işverene verdiği zararlardan sorumludur. İşçinin sorumluluk derecesi tayin edilirken işin tehlikesi, uzmanlık ve eğitim gerektirip gerektirmediği ile işçinin yetenek ve nitelikleri dikkate alınır.

İşçinin yapay zekâ kullanımı sırasında işverenin güvenini kötüye kullanması veya meslek sırlarını ortaya atması 4857 sayılı İş Kanunu'nun 25. maddesinin ikinci fıkrasının (e) bendi kapsamında, ödevli olduğu görevleri hatırlatıldığı hâlde yapmamakta ısrar etmesi (h) bendi ve güvenliği tehlikeye düşürmesi (ı) bendi kapsamında haklı fesih sebebi olarak değerlendirilebilir. Bununla birlikte fesih uygulamasında ihlalin ağırlığı, işçinin kastı, verilen eğitimin niteliği ve daha hafif tedbirlerin varlığı somut olay çerçevesinde gözetilmelidir. İş sözleşmesi 25. madde uyarınca feshedilen işçi, feshin bu sebeplerle örtüşmediği iddiasıyla Kanun'un 18, 20 ve 21 inci maddelerindeki iş güvencesi hükümleri çerçevesinde yargı yoluna başvurma hakkına sahiptir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy