Yabancıların Çalışma İznine İlişkin Genel Yasal Çerçeve
6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m. 6 uyarınca çalışma izinleri uluslararası işgücü politikası esas alınarak Bakanlıkça verilir ve Kanun kapsamında yer alan yabancıların çalışma izni bulunmaksızın Türkiye'de çalışmaları veya çalıştırılmaları yasaktır. 18 yaşından büyük yabancılar adına çalışma izni başvurusu yapılabilmektedir. Diğer kanunlarda ya da Türkiye'nin taraf olduğu ikili veya çok taraflı anlaşmalarda yahut uluslararası sözleşmelerde çalışma izni almadan çalışabileceği belirtilen yabancılar bu kuralın istisnasını oluşturur ve çalışma izni almadan çalışabilir veya çalıştırılabilir. Ayrıca 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanununun 28 inci maddesi kapsamında olan kişilerin çalışma hakkı saklıdır.
6735 sayılı ULUSLARARASI İŞGÜCÜ KANUNU m. 6Kaynağı aç
Çalışma izni, süresi devam ettiği müddetçe veya çoğu durumda izin süresi boyunca ikamet izni yerine geçer. Buna karşılık yabancıya tanınan ikamet izni kural olarak Türkiye'de kalma hakkı sağlar; çalışma hakkı ise ayrıca çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti ile kazanılır. Türkiye'de geçerli bir oturma izninin bulunması çalışma izni başvurusuna engel oluşturmaz.
Düzenlenen çalışma izni kural olarak belirli işyeri, işveren ve pozisyonla bağlantılıdır. Belirlenen işveren adına ve iş kapsamında çalışmak üzere verilen izin belgesi, başka bir işverende fiilî çalışma için kural olarak yeterli sayılmaz. Bu doğrultuda iş veya pozisyon değişikliği planlandığında izin statüsünün bu duruma uygun biçimde güncellenmesi gerekir. Ayrıca kamu düzeni, kamu güvenliği ve kamu hizmetlerinin niteliği gerekçeleriyle yalnızca Türk vatandaşlarına özgülenmiş bulunan meslek ve görev alanlarında yabancıların çalışması mümkün olmadığından, bu alanlara yönelik izin başvuruları baştan reddedilme riski taşır.
Çalışma İzni Türleri ve Muafiyet Statüsü
Yabancılara yönelik çalışma izinleri süreli çalışma izni, süresiz çalışma izni ve bağımsız çalışma izni olmak üzere sınıflandırılır. Süreli çalışma izni, belirli bir işverene bağlı ve belirlenen bir iş kapsamında çalışmayı esas almaktadır. Şirket ortağı olan yabancılara da süreli çalışma izni verilebilmekte olup yetkili belediyelerin bu kişilere süreli çalışma izin belgesindeki süreleri dikkate alarak işyeri açma ve çalışma ruhsatı tesis etmeleri mümkündür.
Süresiz çalışma izni, Türkiye'de belirli bir süre yasal çalışma geçmişi bulunan ya da uzun dönem ikamet statüsüne sahip kişilere sağlanan, işveren bağımlılığını azaltıcı mahiyette daha kapsamlı bir çalışma hakkıdır. Bu izin yabancıya seçme, seçilme ya da kamu görevine girme gibi Türk vatandaşlığına hasredilmiş hakları tanımaz. Yabancılara kapalı tutulan mesleklere dair sınırlamalar süresiz izin bakımından da devam eder ve belgenin belirli aralıklarla güncellenmesi gerekir.
Bağımsız çalışma izni, yabancının belirli bir işverene bağlı kalmaksızın kendi nam ve hesabına çalışabilmesine ya da mesleki veya ticari faaliyette bulunabilmesine imkân verir. Bu statü özellikle belirli mesleki yeterliliğe sahip yabancılar, yatırımcılar ve ekonomik faaliyeti bizzat yürütmek isteyen kişiler yönünden uygulama alanı bulur.
Çalışma izni muafiyeti ise belirli yabancı gruplarına, sınırlı süre ve koşullarla çalışma izni alma zorunluluğu olmaksızın Türkiye'de çalışma hakkı tanıyan istisnai bir düzenlemedir. Muafiyet genel bir çalışma serbestisi sağlamamakta olup kapsamı ve süresi sınırlıdır. Belirlenen muafiyet süresinin aşılması veya izin verilen faaliyet alanının dışına çıkılması hâlinde yabancının fiilî faaliyeti izinsiz çalışma olarak değerlendirilebilir.
Başvuru Kanalları ve Yöntemi
Çalışma izni başvuruları, yabancının ikamet durumuna göre yurt içinden veya dış temsilcilikler kanalıyla elektronik sistem üzerinden icra edilir. Başvurular kural olarak yabancı çalışan tarafından değil, yabancıyı istihdam edecek işveren tarafından e-İzin sistemi üzerinden elektronik ortamda yapılır. Ancak kendi nam ve hesabına çalışacak yabancıların başvuruları, kendileri tarafından yetkilendirilmiş e-bildirge yetkilileri vasıtasıyla yürütülmektedir.
Yurt içinden başvuru, yabancının Türkiye'de en az 6 ay süreli geçerli bir ikamet izninin bulunması hâlinde direkt Türkiye'den yapılır. Türkiye'de ikamet izni bulunmayan yabancılar yönünden süreç yurt dışından başlatılır. Bu durumda yabancı, vatandaşı olduğu ülkedeki Türk Konsolosluğuna veya bulunduğu ülkedeki Türkiye dış temsilciliklerine başvurarak 16 haneli bir referans numarası temin eder. İşveren bu referans numarasını kullanarak elektronik sistem üzerinden başvuruyu tamamlar. Usulüne uygun yapılan, bilgi ve belgeleri eksiksiz sunulan çalışma izni başvuruları Bakanlıkça 30 gün içinde sonuçlandırılır.
İşverenin Karşılaması Gereken Değerlendirme Kriterleri
İdare, çalışma izni başvurularını değerlendirirken istihdam kriteri, mali yeterlilik kriteri ve ücrete ilişkin ölçütleri esas alır. Mali yeterlilik kapsamında işletmenin en az 100.000 TL ödenmiş sermayeye, en az 800.000 TL brüt satışa veya geride kalan yıl için en az 150.000 USD ihracat hacmine sahip olması aranır. Şirket ortağı olan yabancıların izin taleplerinde ise idare yabancının şirketteki sermaye payını ve ortaklık oranını dikkate alarak başvurunun gerçek bir yatırım ve yönetim ilişkisi doğurup doğurmadığını değerlendirebilir.
İstihdam kriteri uyarınca işyerinde önceden çalışma izni alınmış her bir yabancıdan sonraki yabancı için ayrı ayrı 5 Türk vatandaşı istihdamı şartı aranmaktadır. Buna karşılık, Türkiye'de 5 yıl içinde öğrenci ikamet izni hariç tutulmak üzere en az 3 yıl süreyle yasal olarak ikamet izni, çalışma izni ve uluslararası koruma kimliği bulunan yabancılar için yurt içinden yapılan başvurularda aynı işyerinde 3 işçiye kadar 5 Türk işçi çalıştırma zorunluluğu aranmaz; ancak 4. yabancıdan itibaren her yabancı çalışan için 5 Türk vatandaşı istihdamı koşulu geçerliliğini korur.
Ücret kriteri bakımından yabancı personele ödeneceği beyan edilen aylık ücret asgari ücretin altında olamaz ve personelin görevi ile yetkinliğine uygun düzeyde bulunmalıdır. Yabancıya ödenecek ücret alt sınırı personelin pozisyonuna göre asgari ücretin belirli katları üzerinden katsayı ile belirlenir. Uygulamada kademeli kriterler gözetilmekte olup üst düzey yöneticiler ve pilotlar için asgari ücretin 6,5 katı; birim ve şube müdürleri ile mühendis ve mimarlar için 4 katı; uzmanlık veya ustalık gerektiren işlerde çalışanlar ile öğretmenler için 3 katı; turizm ve animasyon kapsamında akrobat, masör ve SPA terapisti için 2 katı; diğer meslekler için 1,5 katı ve ev hizmetlerinde çalışacak yabancılar için en az asgari ücret seviyesi dikkate alınmaktadır.
Özel Sektör Kısıtlamaları ve Ön İzin
Eğitim ve sağlık gibi özellikli sektörlerde yabancı personelin istihdam edilebilmesi için ilgili kamu kurumlarından ön izin alınması gerekebilir. Ön izin şartı başvurunun kabul edilebilirliğini doğrudan etkileyen bir koşul olup dosya tanziminde sektöre özgü bu gerekliliklerin önceden tespit edilmesi zorunludur.
Ev hizmetlerinde yabancı istihdamı ise genel ev işlerinin tamamını kapsamaz. Türkiye'de ev hizmetlerinde yabancılara çalışma izni yalnızca yaşlı bakımı, hasta bakımı veya çocuk bakımı gibi belirli alanlarda düzenlenir. Ev temizliği ya da yemek yapımı gibi diğer ev içi hizmetler için yabancılar adına çalışma izni verilmemektedir.
İzin Onayı Sonrası Yükümlülükler ve İptal Halleri
Çalışma izninin onaylanmasının ardından işverenin sosyal güvenlik girişlerini, bildirimlerini, adres kayıt işlemlerini ve işe başlama adımlarını süresinde gerçekleştirmesi gerekir. Yabancı çalışanın sigortalılığı Türk iş kanunlarına ve sosyal güvenlik mevzuatına tabi olup Türk vatandaşlarıyla aynı esaslar çerçevesinde SGK bildirimi yapılarak düzenli prim ödenir. Yabancı personelin SGK işe giriş bildirgesinin çalışma izninin başlama tarihi ile aynı gün düzenlenmesi gerekmektedir.
6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m. 15 uyarınca çalışma izni ve muafiyeti, sürenin sona ermesiyle ya da Bakanlıkça iptal edilmesiyle geçerliliğini kaybeder; ayrıca işverenin başvurusuyla iznin iptal edilmesi mümkündür. İptal sebepleri arasında; çalışma izni veya muafiyetinin geçerlilik tarihinden itibaren 6 ay içinde Türkiye'ye gelinmemesi, İçişleri veya Dışişleri Bakanlığının uygun görüşü bulunmadıkça pasaportun veya pasaport yerine geçen belgenin geçerlilik süresinin uzatılmaması, Kanun hükümlerine aykırı çalışıldığının tespiti, çalışmanın herhangi bir nedenle sona ermesi, başvurunun sahte veya yanıltıcı bilgi ve belgelerle yapıldığının sonradan tespiti ile 11 inci madde kapsamında olup geçiş süresi içinde istenen bilgi ve belgelerin sunulmaması veya bunların niteliklerini kaybettiğinin anlaşılması yer alır.
6735 sayılı ULUSLARARASI İŞGÜCÜ KANUNU m. 15Kaynağı aç
Ayrıca yabancının 6458 sayılı Kanunun 7 nci, 15 inci ve 54 üncü maddeleri kapsamında olduğunun İçişleri Bakanlığınca bildirilmesi, kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından sakınca görüldüğünün ilgili kurumlarca iletilmesi de iptal hallerindendir. Sağlık sebepleri veya zorunlu kamu hizmeti gibi mücbir sebepler hariç olmak üzere süreli çalışma izinlerinde aralıksız 6 aydan, bağımsız ve süresiz çalışma izinlerinde aralıksız 1 yıldan uzun süre Türkiye dışında kalınması ile Turkuaz Kart sahibinin yurt dışında kalış süresinin Bakanlıkça belirlenen süreyi aşması hâlinde izin iptal edilir. Çalışma izni iptal edilen yabancı, tebliğden itibaren 1 hafta içinde belgenin aslını Bakanlığa iade etmekle yükümlüdür. Kanun uyarınca çalışma izni bulunmaksızın çalışma veya yabancı çalıştırma fiilinin tekrarlanması durumunda idari para cezaları iki katına çıkarılır.
Uzatma Başvurusu ve Ret Kararlarına Karşı Yasal Başvuru Yolları
Çalışma izni uzatma başvurusu, izin süresinin dolmasına 60 gün kalmasından itibaren ve her hâlükârda izin süresi dolmadan önce elektronik sistem üzerinden yapılmalıdır. Çalışma izni süresi dolduktan sonra yapılan uzatma başvuruları işleme alınmaz. Uzatma incelemesinde yabancının geçmiş dönemdeki sigortalılık durumu ve prim uyumu idarece denetlenir. İznin uzatılmaması veya başvurunun reddedilmesi hâlinde geçerli bir ikamet izni bulunmayan yabancı 10 gün içinde Türkiye'den çıkış yapmak zorundadır.
Çalışma izni başvurusunun reddi hâlinde yabancı veya işveren, ret kararının tebliğinden itibaren 30 gün içinde elektronik sistem üzerinden idari itiraz yoluna gidebilir. İdari itirazın olumsuz sonuçlanması durumunda tebliğden itibaren 6735 sayılı Kanun ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu uyarınca 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Davada yetkili mahkeme davalı idarenin bulunduğu yer idare mahkemesi (Ankara İdare Mahkemesi) olup yetki itirazlarında ikametgâh mahkemesi de gündeme gelebilmektedir. Çalışma izni başvurusu reddedilen aynı yabancı için aynı işyerinden 1 yıl boyunca yeni başvuru yapılması mümkün değildir.
Çalışma izni ikamet izni yerine geçer mi?
Çalışma izni, süresi devam ettiği müddetçe veya çoğu durumda izin süresi boyunca ikamet izni yerine geçer. Buna karşılık oturma izni yabancıya tek başına çalışma yetkisi vermeyip çalışma hakkı ayrıca çalışma izni veya çalışma izni muafiyetiyle sağlanır.
Ev hizmetlerinde çalışan her yabancı adına çalışma izni alınabilir mi?
Hayır, ev hizmetlerinde çalışma izni yalnızca yaşlı bakımı, hasta bakımı veya çocuk bakımı alanlarıyla sınırlandırılmıştır. Ev temizliği veya yemek yapımı gibi diğer ev hizmetleri için yabancılara çalışma izni düzenlenmez.
Çalışma izni uzatma başvurusu ne zaman yapılmalıdır?
Uzatma başvurusu mevcut çalışma izni süresinin dolmasına 60 gün kalmasından itibaren ve izin süresi dolmadan önce sistem üzerinden yapılmalıdır. İzin süresi bittikten sonra yapılan başvurular işleme alınmaz.
Çalışma izni ret kararına karşı iptal davası hangi sürede ve nerede açılır?
İdari itirazın olumsuz sonuçlanması durumunda tebliğden itibaren 60 gün içinde iptal davası açılabilir. Yetkili mahkeme davalı idarenin bulunduğu yer idare mahkemesi (Ankara İdare Mahkemesi) olup yetki itirazlarında ikametgâh yer mahkemesi de gündeme gelebilmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy