Yabancı Çalışma İzni Şartları ve Başvuru Süreci

Çalışma İzni Zorunluluğu ve İznin Hukuki Niteliği

Çalışma izni, yetkili Bakanlıkça resmî bir belge şeklinde düzenlenen ve geçerlilik süresi içinde yabancıya Türkiye’de çalışma ve ikamet hakkı sağlayan izindir. Çalışma izni muafiyeti ise yine Bakanlıkça resmî bir belge şeklinde düzenlenen ve yabancıya çalışma izni alma zorunluluğu bulunmaksızın Türkiye'de çalışma ve ikamet hakkı tanıyan belgedir. 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m. 6 uyarınca, kanun kapsamında yer alan yabancıların çalışma izni olmaksızın Türkiye’de çalışmaları veya işverenler tarafından çalıştırılmaları yasaktır. Çalışma izinleri uluslararası işgücü politikası esas alınarak Bakanlık tarafından verilir. Ancak diğer kanunlarda ya da Türkiye’nin taraf olduğu ikili veya çok taraflı anlaşmalarda, uluslararası sözleşmelerde çalışma izni almadan çalışabileceği belirtilen yabancılar ile 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanununun 28 inci maddesi kapsamındakilerin hakları saklı tutulmuştur.

Süreli Çalışma İzni ve Süre Uzatımı Esasları

6735 sayılı Kanun m. 10/1 uyarınca başvurusu uygun bulunan yabancıya, akdedilen iş ya da hizmet akdini aşmamak şartıyla, belirli bir gerçek veya tüzel kişiye yahut kamu kuruluşuna bağlı işyerinde ya da aynı işkolunda faaliyette bulunmak üzere ilk aşamada azami bir yıllık izin verilir. Kanunun 10/2 maddesi gereğince, aynı işverene bağlı devam eden ilk uzatmada izin süresi en fazla iki yıl, sonraki periyotlarda ise en çok üç yıla kadar uzatılabilir. İşverenin değişmesi durumunda ise talep ilk başvuru kurallarına göre incelenir.

Çalışma izni süre uzatma başvurusu, mevcut çalışma izni süresinin bitmesine altmış gün kalmasından itibaren bu süre içinde ve her durumda çalışma izni süresi dolmadan önce yapılmalıdır. Çalışma izni süresi sona erdikten sonra yapılan uzatma başvuruları kanunen reddedilir.

Süresiz ve Bağımsız Çalışma İzni Şartları

Türkiye’de uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni bulunan yabancılar, 6735 sayılı Kanun m. 10/3 kapsamında süresiz çalışma iznine başvurabilir. Ancak başvuru şartlarının taşınması yabancıya mutlak bir izin hakkı sağlamaz. Süresiz çalışma iznine sahip yabancılar, uzun dönem ikamet izninin tanıdığı tüm haklardan ve özel kanunlardaki düzenlemeler hariç, sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış haklar saklı kalmak üzere Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanırlar. Bununla birlikte süresiz çalışma izni sahiplerinin seçme, seçilme ve kamu görevlerine girme hakkı bulunmadığı gibi askerlik hizmeti yapma yükümlülükleri de yoktur. Turkuaz Kart sahibi yabancılar da Kanunda düzenlenen süresiz çalışma izninin sağladığı bu haklardan bütünüyle istifade ederler.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümleri uyarınca kurulan limited şirketlerde müdür sıfatını haiz ortaklar, anonim şirketlerin yönetim kurulunda yer alan pay sahipleri ile sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerde idareci konumundaki komandite ortaklar çalışma iznine tabidir. Profesyonel meslek mensuplarına ise özel yasal şartları sağlamaları kaydıyla genel süre kısıtlamalarına bağlı kalmaksızın süreli bağımsız izin düzenlenebilir. Bu başvuruların değerlendirilmesinde ilgilinin tahsili, mesleki birikimi, bilimsel ve teknolojik üretime katkısı, sermaye tutarı ile yürüttüğü faaliyetin Türkiye istihdamına ve iktisadi yapısına etkileri gözetilir.

Özel Statülü Yabancılara Tanınan Çalışma İzni Kolaylıkları

Mevzuat, belirli yabancı grupları için istisnai süre ve muafiyet kuralları belirlemiştir. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşları Türkiye’de kamu kurumlarında çalışma izni almaksızın istihdam edilebilirler; kamu kurum ve kuruluşları dışında çalışacak KKTC vatandaşlarına ise iş veya hizmet sözleşmesinin süresini aşmamak şartıyla beş yıla kadar çalışma izni düzenlenebilir. Bir Türk vatandaşı ile en az üç yıl süreyle Türkiye’de evlilik birliği içinde yaşayan yabancılar adına yapılan başvurularda sözleşme süresini aşmamak kaydıyla üç yıla kadar çalışma izni verilmesi mümkündür. Ayrıca Türk soylu yabancıların başvurularında da çalışma izinleri iş veya hizmet sözleşmesinin süresini geçmemek üzere beş yıla kadar tanzim edilebilir.

Başvuru Usulü ve Pasaport Geçerlilik Sınırı

Dış temsilcilikler üzerinden yürütülen yurt dışı müracaatlarında, yabancının temsilcilik kaydını izleyen on beş iş günü zarfında işveren tarafından e-Devlet kapısı vasıtasıyla elektronik işlemlerin ikmal edilmesi icap eder. Kendisine çalışma vizesi verilen yabancı şahsın, iznin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren altı ay zarfında Türkiye'ye intikal etmesi zorunlu olup bu müddette giriş yapılmazsa izin geçerliliğini yitirir. Ülke içinden yapılacak müracaatlarda ise yabancının asgari altı aylık geçerli bir ikamet iznine sahip olması aranır. Süresiz veya bağımsız statüde izin müracaatında bulunacak yabancıların ayrıca Kayıtlı Elektronik Posta (KEP) adresine sahip bulunması gerekir.

6735 sayılı Kanun m. 24 uyarınca çalışma izni ve muafiyeti, yabancının pasaport veya pasaport yerine geçen seyahat belgelerinin geçerlilik süresinden altmış gün daha kısa süreli olarak ve her yabancı için ayrı düzenlenir. Başvuru tarihi itibarıyla geçerlilik süresi altmış günden daha az kalmış pasaport veya pasaport yerine geçen belgelerle yapılan çalışma izni başvuruları işleme alınmamaktadır.

Yabancıların Çalışamayacağı Meslekler ve İzinsiz Çalıştırmanın Sonuçları

Özel kanun hükümleri doğrultusunda bazı meslek alanları yabancı çalışanlara tamamen kapalı tutulmuştur. Bu doğrultuda avukatlık, eczacılık, veteriner hekimlik, özel hastanelerde sorumlu müdürlük, noterlik, gümrük müşavirliği, özel veya kamu kuruluşlarında güvenlik görevlisi olarak çalışma, dişçilik, ebelik, hastabakıcılık ile Türk karasuları dahilinde kabotaj hattında kaptanlık ve gemi adamlığı mesleklerinde yabancılar icraatta bulunamaz ve adlarına çalışma izni tanzim edilemez.

Yasal izin almaksızın yabancı işçi istihdam eden işverenler bakımından özel mali ve hukuki sorumluluklar belirlenmiştir. İzinsiz yabancı çalıştıran işveren, çalıştırılan yabancının ve varsa eş ve çocuklarının konaklama giderlerini, ülkelerine dönüşleri için zorunlu seyahat masraflarını ve gerektiğinde ortaya çıkacak sağlık harcamalarını karşılamakla yükümlüdür. Çalışma izni onaylanan yabancılar açısından ise çalışma izninin verilmesinden itibaren otuz gün içerisinde SGK bildirimlerinin işverence tamamlanması yasal bir zorunluluktur.

Çalışma İzninin Askıya Alınması ve İptal Nedenleri

Yabancıya ücretsiz izin verilmesi suretiyle iş sözleşmesinin askıya alınması durumunda, en az bir gün önce Bakanlığa bildirilmesi şartıyla çalışma izni en fazla doksan iş günü süreyle askıya alınabilir; iş kazası, hastalık, analık ve zorunlu kamu hizmeti halleri bu sınırın dışındadır. Süresiz çalışma izinlerinde ise iznin başlangıç tarihinden itibaren beş yıllık sürenin hitamında belgenin yenilenmemesi halinde izin askıya alınır ve yenilenene kadar askıda kalır. İznin askıya alınması halinde çalışma hakkı askı tarihinden, ikamet hakkı ise askıyı izleyen on günlük sürenin dolmasından itibaren askı halinin kalktığı tarihe kadar kullanılamaz.

6735 sayılı Kanun m. 15 çerçevesinde çalışma izinleri; yasal sürenin dolması, yabancının geçerlilik tarihinden itibaren altı ay içinde Türkiye'ye gelmemesi, pasaport süresinin uzatılmaması, kanuna aykırı çalışılması veya sahte belge sunulması hallerinde iptal edilir. Ayrıca sağlık sorunları veya zorunlu kamu hizmeti gibi mücbir sebepler saklı kalmak üzere süreli izinlerde kesintisiz altı aydan, bağımsız ve süresiz izinlerde ise kesintisiz bir yıldan uzun süre yurt dışında kalınması halinde izin Bakanlıkça resen iptal edilir. İptal edilen çalışma izin belgelerinin asıllarının, bildirim yapıldığı tarihten itibaren bir hafta içinde Bakanlığa iadesi zorunludur.

Ret veya İptal Kararlarına Karşı İtiraz ve İdari Yargı Yolu

6735 sayılı Kanun m. 21 gereğince, çalışma izni başvurusunun reddi veya mevcut belgenin iptali kararları Tebligat Kanununa göre ilgililere tebliğ edilir. Tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa resmî itiraz yapılabilir. Bakanlığa sunulan itiraza altmış gün içinde cevap verilmemesi durumunda talep zımnen reddedilmiş sayılarak yetkili idare mahkemesinde iptal davası açılabilir; itirazın açıkça reddi halinde de aynı şekilde idari yargı yoluna gidilebilir. Kanunun 21. maddesinde özel bir itiraz ve dava açma usulü düzenlendiğinden, söz konusu başvuru 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 11. maddesi kapsamında değerlendirilmez.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy