Türk Vatandaşlığı Nasıl Alınır ve Şartları Nelerdir?

Türk vatandaşlığı, 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu çerçevesinde soy bağı veya doğum yeri esasına göre doğumla kendiliğinden ya da sonradan yetkili makam kararıyla yapılan başvurular üzerine kazanılır. Sonradan kazanma yolları genel başvuru, evlilik, yatırım, istisnai haller, evlat edinilme ve vatandaşlığın yeniden kazanılması şeklinde çeşitlilik gösterir. Kanunda öngörülen başvuru koşullarının eksiksiz yerine getirilmiş olması ilgililere vatandaşlığın tanınması konusunda mutlak bir hak bahşetmez; nihai takdir ve karar yetkisi kanunla yetkilendirilen idari makamlara aittir.

Doğum Yoluyla Türk Vatandaşlığının Kazanılması

Doğumla kazanılan Türk vatandaşlığı, soy bağı veya doğum yeri esasına dayanarak kendiliğinden tesis edilir ve doğum anından itibaren hüküm ifade eder. 5901 sayılı Kanun m. 7 uyarınca, Türkiye içinde veya dışında Türk vatandaşı ana veya babadan evlilik birliği içinde doğan çocuk doğum anından itibaren Türk vatandaşıdır. Evlilik birliği dışında doğan çocuklarda ise Türk vatandaşı ana ve yabancı babadan doğan çocuk doğumla vatandaşlık kazanırken, yabancı ana ve Türk vatandaşı babadan evlilik birliği dışında doğan çocuğun vatandaşlığı kazanabilmesi soy bağının kurulmasını sağlayan usul ve esasların yerine getirilmesine bağlıdır.

Türkiye'de yabancı ana ve babadan doğmuş olmak tek başına Türk vatandaşlığı hakkı sağlamaz. 5901 sayılı Kanun m. 8 uyarınca, Türkiye'de doğan ve yabancı ana ve babasından dolayı doğumla herhangi bir ülkenin vatandaşlığını kazanamayan çocuk, vatansızlığı önleme amacıyla doğum anından itibaren Türk vatandaşı sayılır. Yine aynı hüküm gereğince, Türkiye'de bulunmuş terk edilmiş çocuklar aksi sabit olmadıkça Türkiye'de doğmuş kabul edilir.

Genel Hükümlere Göre Türk Vatandaşlığına Başvuru Şartları

5901 sayılı Kanun m. 11 uyarınca genel yolla vatandaşlık kazanmak isteyen yabancıların başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet etmiş olması gerekir. Beş yıllık yasal ikamet süresince yurt dışına çıkışların ikameti kesip kesmeyeceğine ilişkin uygulamada, toplam sürenin altı ayı geçmemesi gerektiği görüşünün yanı sıra, toplamda on iki ayı ve tek seferde altı ayı aşmayan çıkışların kesinti sayılmayacağı değerlendirmeleri yer almaktadır. Turistik amaçlı kısa dönem ikamet izinlerinin bu hesaba dahil edilmediği, öğrenci ikametinde geçen sürelerin ise yarısının hesaba katılabileceği yönünde değerlendirmeler bulunmaktadır.

5901 sayılı Kanun m. 11 çerçevesinde genel yoldan vatandaşlığa başvuracak yabancının kendi millî kanununa, vatansız ise Türk kanunlarına göre ergin ve ayırt etme gücüne sahip bulunması zorunludur. Bunun yanında ilgilinin Türkiye'de yerleşmeye karar verdiğini davranışları ile teyit etmesi, genel sağlık bakımından tehlike teşkil eden bir hastalığının bulunmaması, iyi ahlak sahibi olması, yeteri kadar Türkçe konuşabilmesi, Türkiye'de kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin geçimini sağlayacak gelire veya mesleğe sahip olması ile millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir halinin bulunmaması aranır.

Evlilik Yoluyla Türk Vatandaşlığının Kazanılması

Bir Türk vatandaşı ile evlenmek yabancıya kendiliğinden vatandaşlık sağlamaz. 5901 sayılı Kanun m. 16 çerçevesinde, en az üç yıldan beri bir Türk vatandaşı ile evli bulunan ve evliliği fiilen devam eden yabancılar vatandaşlık başvurusunda bulunma hakkına sahiptir. Başvuru sahibinin eşiyle aile birliği içinde yaşaması, evlilik birliğinin gerekleriyle bağdaşmayacak herhangi bir faaliyette bulunmaması ve millî güvenlik ile kamu düzeni yönünden engel oluşturacak bir durumunun bulunmaması şarttır.

5901 sayılı Kanun m. 16/2 uyarınca, vatandaşlık başvurusunun yapılmasından sonra Türk vatandaşı eşin vefatı sebebiyle evliliğin sona ermesi halinde yalnızca aile birliği içinde yaşama şartı aranmaz. Aynı maddenin üçüncü fıkrasına göre ise evlenme ile Türk vatandaşlığını kazanan yabancıların evliliğinin butlanına karar verilmesi durumunda, yabancı evlenmede iyiniyetli ise Türk vatandaşlığını muhafaza eder.

Yatırım ve İstisnai Yollarla Türk Vatandaşlığı

5901 sayılı Kanun m. 12 gereğince, millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak şartıyla Cumhurbaşkanı kararı ile istisnai yoldan Türk vatandaşlığı kazanılabilir; engeli tespit edilenlerin talepleri ise Bakanlıkça reddedilir. Bu çerçevede, tapu kütüğüne üç yıl satılmama şerhi konularak en az 400.000 Amerikan Doları tutarında taşınmaz satın alıp uygunluk belgesi alanlar, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığınca teyit edilen en az 500.000 Amerikan Doları tutarında sabit sermaye yatırımı gerçekleştirenler veya Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca en az elli Türk vatandaşına istihdam sağladığı tespit edilen yabancılar istisnai vatandaşlığa başvurabilir.

Yatırım usulü kapsamında en az 500.000 Amerikan Doları veya karşılığı mevduatı üç yıl süreyle çekmeme şartıyla Türkiye'de mukim bankalara yatıran ve Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumundan uygunluk belgesi alan yabancılar da istisnai haktan yararlanabilir. Benzer şekilde, en az 500.000 Amerikan Doları değerinde devlet borçlanma aracını, hazine bonosunu, tahvili veya gayrimenkul yatırım fonu ile yatırım fonu katılma payını üç yıl elde tutma taahhüdüyle edinen kişiler de başvuru sürecini başlatabilir.

5901 sayılı Kanun m. 12 uyarınca Türkiye'ye sanayi tesisleri getiren ya da bilimsel, teknolojik, ekonomik, sosyal, sportif, kültürel ve sanatsal alanlarda fevkalade hizmeti geçen veya geçeceği düşünülerek gerekçeli teklifte bulunulan yabancılar ile vatandaşlığa alınması zaruri görülen kişiler istisnai vatandaşlık kapsamındadır. 6458 sayılı Kanun m. 31/1-j uyarınca Türkiye'de çalışmayan ancak belirlenen kapsam ve tutarda yatırım yapacak yabancılar ile Turkuaz Kart sahibi kişiler ve bunların yabancı eşi, ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocukları da bu kapsama dahildir. Turkuaz Karta dayalı başvurularda üç yıllık geçiş süresinin doldurularak kartın süresiz hale gelmesi aranır. 5543 sayılı İskân Kanununa göre göçmen kabul edilenler istisnai usulle vatandaşlık alabilirken, doğumla Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşı olup Türk vatandaşı olmak istediğini yazılı beyan edenler Bakanlık kararıyla vatandaşlığı kazanır.

Evlat Edinilme ve Vatandaşlığın Aile Bireylerine Etkisi

Bir Türk vatandaşı tarafından evlat edinilen ve henüz ergin olmayan yabancı kişi, millî güvenlik ve kamu düzeni açısından engel oluşturacak bir niteliği bulunmamak kaydıyla evlat edinilme kararının tesis edildiği tarihten itibaren Türk vatandaşlığını kazanabilir.

Eşlerden birinin Türk vatandaşlığını sonradan kazanması diğer eşin vatandaşlığına kendiliğinden tesir etmez; diğer eşin ayrı başvuru yapması gerekir. Anne ve babanın birlikte vatandaşlığı kazanması halinde velayet altındaki çocuklar da vatandaşlığı kazanır. Ebeveynlerden sadece birinin vatandaşlığı kazanması halinde çocuğun vatandaşlığı kazanabilmesi diğer ebeveynin muvafakatine bağlıdır; muvafakat verilmemesi halinde ebeveynin mutat meskeninin bulunduğu yerdeki hâkime başvurulabilir. Velayeti kendisinde bulunmayan ana veya babaya bağlı olarak çocuk vatandaşlık kazanamazken, ebeveynlerden birinin vefat etmiş olması durumunda sağ kalan ebeveynin vatandaşlığı kazanmasıyla çocuk da vatandaş olur. Evlilik birliği dışında doğan ve nesebi anneye bağlı olan çocuk da annenin vatandaşlığı kazanması halinde Türk vatandaşlığını kazanır.

Türk Vatandaşlığının Yeniden Kazanılması ve Kaybı

5901 sayılı Kanun m. 13 uyarınca, çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybedenler ile ana veya babalarına bağlı olarak vatandaşlıktan ayrılıp kanunda öngörülen sürede seçme hakkını kullanmayan kişiler, millî güvenlik bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak şartıyla Türkiye'de ikamet süresine bakılmaksızın Bakanlık kararıyla vatandaşlığı yeniden kazanabilir. Anne ve babalarına bağlı olarak Türk vatandaşlığını kaybeden çocuklar, ergin olmalarından itibaren üç yıl içinde seçme hakkını kullanarak Türk vatandaşlığını kazanabilirler. Erginliğin tespitinde kişinin on sekiz yaşını doldurması veya vatandaşı olduğu devletin hukuk kuralları ölçü alınabilmektedir. Ayrıca mülga 403 sayılı Kanun m. 25'in ilgili bentleri uyarınca vatandaşlığı kaybettirilen kişiler için de ikamet şartı aranmaksızın yeniden kazanım yolu bulunmaktadır.

5901 sayılı Kanun m. 29 uyarınca Türk vatandaşlığı kaybettirilen kişilerin yeniden kazanımı Cumhurbaşkanı kararıyla; 34 üncü madde kapsamında kaybedenlerin kazanımı ise Bakanlık kararıyla, millî güvenlik engeli bulunmamak ve Türkiye'de üç yıl ikamet etmek şartına bağlıdır. Öte yandan vatandaşlık başvurusunda sahte belge kullanılması veya gerçeğe aykırı beyanda bulunulması gibi hileli hallerin varlığında kazanılan vatandaşlık iptal edilir; bu kapsamda hak kazanan aile bireylerinin durumu da incelenir.

Başvuru Usulü ve İptal Davası Yolu

5901 sayılı Kanun m. 37 uyarınca Türk vatandaşlığının kazanılması başvuruları yurt içinde ikamet edilen yer valiliğine, yurt dışında ise dış temsilciliklere bizzat veya vekâletname ile yapılır. 5901 sayılı Kanun m. 25 çerçevesinde başka bir ülke vatandaşlığını kazanmak üzere çıkma izni talep eden kişilerin üzerinde arama kaydı, adli veya mali kısıtlama bulunmaması aranır; diğer ülke vatandaşlığı kazanılmadan izin süreci kesinleşmez.

Vatandaşlık başvurusunun reddine dair işlemlere karşı, kararın tebliğinden itibaren altmış gün içinde 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 7 uyarınca yetkili idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Dava açılmadan önce idareye itiraz edilmesi durumunda, 2577 sayılı Kanun m. 10/2 uyarınca idarece otuz gün içinde bir cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır; uygulamada ise altmış günlük cevap süresi ile itiraz sonrası dava açma süresinin durup kaldığı yerden işlemesi veya yeni bir dava açma süresinin başlayacağına dair farklı usul değerlendirmeleri yer almaktadır. Hileli kazanım nedeniyle vatandaşlığın iptali kararlarına karşı idari yargı yoluna başvurulabilmektedir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy